Υπάρχουν πράγματα που κάποτε θεωρούσαμε αδύνατο να ξεχάσουμε. Τηλέφωνα φίλων που γνωρίζαμε απέξω. Διευθύνσεις που μπορούσαμε να βρούμε χωρίς χάρτη. Γενέθλια συγγενών, υποχρεώσεις της εβδομάδας, μικρές καθημερινές λεπτομέρειες που έμεναν αποθηκευμένες κάπου στο πίσω μέρος του μυαλού μας. Σήμερα η καθημερινότητα λειτουργεί διαφορετικά. Αν χαθεί το κινητό, αρκετοί δυσκολεύονται να καλέσουν ακόμη και τους πιο κοντινούς ανθρώπους τους. Αν σταματήσει να λειτουργεί το GPS, μια γνώριμη διαδρομή μοιάζει ξαφνικά λιγότερο γνώριμη. Κι αν χαθούν οι υπενθυμίσεις του ημερολογίου, πολλές υποχρεώσεις κινδυνεύουν να ξεχαστούν.
Η τεχνολογία δεν άλλαξε μόνο τον τρόπο που επικοινωνούμε ή εργαζόμαστε. Άλλαξε σταδιακά και τη σχέση μας με τη μνήμη.
Μέχρι πριν από λίγα χρόνια, ένα μεγάλο μέρος της καθημερινότητάς μας βασιζόταν στην ικανότητά μας να θυμόμαστε πληροφορίες. Αριθμοί τηλεφώνων, λίστες για ψώνια, ραντεβού, οδηγίες, διευθύνσεις, ονόματα. Σήμερα ένα μεγάλο κομμάτι αυτής της λειτουργίας έχει μεταφερθεί στις συσκευές που έχουμε διαρκώς μαζί μας.
Το κινητό θυμάται τους αριθμούς τηλεφώνου. Η εφαρμογή πλοήγησης μάς δείχνει τη διαδρομή. Οι πλατφόρμες αποθηκεύουν φωτογραφίες, σημειώσεις και αρχεία. Οι ειδοποιήσεις υπενθυμίζουν γενέθλια, πληρωμές λογαριασμών και επαγγελματικές υποχρεώσεις. Οι κωδικοί αποθηκεύονται αυτόματα. Οι λίστες βρίσκονται σε εφαρμογές. Οι αναζητήσεις γίνονται μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα.
Δεν χρειάζεται πλέον να θυμόμαστε τα πάντα. Αρκεί συχνά να γνωρίζουμε πού θα τα βρούμε.
Οι ερευνητές χρησιμοποιούν εδώ και χρόνια τον όρο «Google effect» ή «ψηφιακή αμνησία» για να περιγράψουν μια ενδιαφέρουσα μεταβολή. Όταν οι άνθρωποι γνωρίζουν ότι μια πληροφορία είναι εύκολα διαθέσιμη ψηφιακά, εμφανίζουν μικρότερη τάση να τη συγκρατήσουν στη μνήμη τους. Δεν θυμούνται απαραίτητα το ίδιο το περιεχόμενο. Θυμούνται περισσότερο πού βρίσκεται.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στην καθημερινότητα. Παλαιότερα αρκετοί γνώριζαν απέξω δεκάδες τηλεφωνικούς αριθμούς. Σήμερα πολλοί δυσκολεύονται να θυμηθούν ακόμη και τον αριθμό ενός κοντινού φίλου. Οι διαδρομές στις πόλεις ακολουθούν το GPS. Τα ραντεβού περνούν αυτόματα στα ημερολόγια. Ακόμη και μικρές πληροφορίες που κάποτε κρατούσαμε στο μυαλό μας μεταφέρονται σταδιακά στις συσκευές.
Η αλλαγή αυτή δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η μνήμη γίνεται χειρότερη. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος πάντοτε προσαρμοζόταν στα εργαλεία κάθε εποχής. Όταν εμφανίστηκε η γραφή, υπήρξαν ανησυχίες ότι οι άνθρωποι θα σταματούσαν να θυμούνται πληροφορίες. Αργότερα ήρθαν τα βιβλία, οι υπολογιστές, το διαδίκτυο. Κάθε νέα τεχνολογία άλλαζε με διαφορετικό τρόπο τη διαχείριση της γνώσης και κατ’ επέκταση της μνήμης.
Ίσως αυτό που αλλάζει σήμερα να μην είναι η ίδια η μνήμη, αλλά ο τρόπος που τη χρησιμοποιούμε. Ίσως τελικά να απομνημονεύουμε λιγότερα και να διαχειριζόμαστε περισσότερη πληροφορία. Λιγότερο «να θυμάμαι τα πάντα». Περισσότερο «να ξέρω πού θα τα βρω».
Υπάρχει ακόμη μια μικρή λεπτομέρεια που κάνει την αλλαγή πιο ενδιαφέρουσα. Οι άνθρωποι καταγράφουν πλέον πολύ περισσότερες στιγμές της ζωής τους από οποιαδήποτε άλλη εποχή. Χιλιάδες φωτογραφίες βρίσκονται αποθηκευμένες σε κινητά και cloud υπηρεσίες. Τα ταξίδια καταγράφονται σχεδόν ολόκληρα. Οι καθημερινές στιγμές αποθηκεύονται συνεχώς.
Παλαιότερα μια φωτογραφία είχε συχνά διαφορετική αξία. Η στιγμή που θα αποτυπωνόταν επιλεγόταν πιο προσεκτικά και κάθε λήψη γινόταν πιο συνειδητά. Σήμερα μπορούμε να αποθηκεύσουμε σχεδόν τα πάντα. Κι όμως, χιλιάδες εικόνες συγκεντρώνονται σε κινητά και υπηρεσίες cloud, για να χαθούν τελικά μέσα σε έναν ψηφιακό φάκελο που ίσως δεν ανοίξουμε ξανά ποτέ.
Μάλλον καταγράφουμε περισσότερα αλλά επεξεργαζόμαστε λιγότερα.
Η ίδια λογική επηρεάζει και την πληροφορία. Μικρές απορίες που παλαιότερα θα έμεναν για ώρες ή ημέρες αναπάντητες, πλέον λύνονται μέσα σε δευτερόλεπτα. Δεν χρειάζεται να αναρωτηθούμε για πολύ. Δεν χρειάζεται να αναζητήσουμε σε βιβλία. Δεν χρειάζεται να προσπαθήσουμε να θυμηθούμε. Η πληροφορία βρίσκεται ήδη λίγα δευτερόλεπτα μακριά.
Η τεχνητή νοημοσύνη κάνει αυτή τη μεταβολή ακόμη πιο έντονη. Εργαλεία AI οργανώνουν πληροφορίες, γράφουν σημειώσεις, δημιουργούν περιλήψεις, ταξινομούν αρχεία και λειτουργούν όλο και περισσότερο σαν μια εξωτερική επέκταση της ανθρώπινης μνήμης.
Το ερώτημα όμως ίσως δεν είναι αν θυμόμαστε λιγότερα.
Ίσως το πραγματικό ερώτημα να είναι κάτι διαφορετικό.
Όταν οι συσκευές θυμούνται όλο και περισσότερα για εμάς, τι επιλέγουμε τελικά να κρατήσουμε μέσα στο δικό μας μυαλό;
