Κάθε φορά που ακούω πολιτικούς να περιγράφουν τα δεινά που περνάει ο λαός στην καπιταλιστική κοινωνία, ενώ σε ένα άλλο σύστημα θα ήταν με ευκολία όλα αλλιώς, για όλους, μου έρχεται στο μυαλό η γνωστή διαμάχη μεταξύ του Προυντόν και του Μαρξ. Η «φιλοσοφία της αθλιότητας» είναι μια φράση που συνδέεται με το βιβλίο του Γάλλου Σοσιαλιστή, θεωρητικού του αναρχισμού, Πιερ Ζοζέφ Προυντόν, με τίτλο Philosophiede la misère, το 1846.
Το βιβλίο αυτό προκάλεσε την μεγάλη αντίδραση του Καρλ Μαρξ, ο οποίος απάντησε με το «Η αθλιότητα της φιλοσοφίας», Misère de la philosophie, το 1847, αντιστρέφοντας ειρωνικά τον τίτλο.
Η φράση «φιλοσοφία της αθλιότητας» έχει αποκτήσει και ευρύτερη σημασία αφού περιγράφει έναν τρόπο σκέψης που προσπαθεί να ερμηνεύσει τη φτώχεια, την κοινωνική εξαθλίωση και την ανθρώπινη δυστυχία όχι απλώς ως οικονομικό πρόβλημα, αλλά ως υπαρξιακή και πολιτική συνθήκη.
Ο Προυντόν πίστευε ότι οι αντιφάσεις του καπιταλισμού – πλούτος και φτώχεια, πρόοδος και εκμετάλλευση – είναι εγγενείς στην κοινωνία. Προσπαθούσε να βρει μια «σύνθεση» αυτών των αντιθέσεων χωρίς επανάσταση, μέσα από αμοιβαίες σχέσεις παραγωγών, συνεταιρισμών και λοιπά.
Ο Μαρξ τον κατηγόρησε ότι αντιμετωπίζει τις οικονομικές κατηγορίες σαν αιώνιες ιδέες και όχι σαν ιστορικά προϊόντα ταξικών συγκρούσεων. Για τον Μαρξ, η αθλιότητα δεν είναι φιλοσοφικό πρόβλημα αλλά αποτέλεσμα συγκεκριμένων σχέσεων παραγωγής που πρέπει να ανατραπούν.
Εν τω μεταξύ και μέχρι να λυθεί αυτό το δίλλημα κάποια στιγμή στο μέλλον, τα συστήματα με τις κορυφαίες κοινωνικές παροχές σχεδόν για όλους, είναι σε χώρες όπως η Δανία, η Νορβηγία η Φινλανδία.Ίσως τελικά, το υψηλότερο στάδιο της κοινωνικής εξέλιξης είναι ο Καπιταλιστικός Σοσιαλισμός…
*Από τον Μάκη Προβατά
