Ο Πλάτωνας έγραφε στον Φαίδρο πως «η δύναμη του καλού έχει βρει καταφύγιο στη φύση του ωραίου»…
… και ο Αριστοτέλης όριζε πως «τα κυριότερα είδη του ωραίου είναι η τάξη, η συμμετρία και το ορισμένο». Από τους σπουδαίους φιλόσοφους, τους πατέρες του Χριστιανισμού όπως τον Άγιο Αυγουστίνος έγραφε «ρώτησα τι είναι η ομορφιά και η γη μου απάντησε: κοίτα!», λογοτέχνες, ποιητές, λογιών σοφούς οι άνθρωποι ψάχνουν να ορίσουμε την ομορφιά, που χωρίς αιτία και εξήγηση τελικά μας ευχαριστεί. Ίσως γιατί μέσα μας πιστεύουμε αυτή την υπέροχη φρασούλα του Ντοστογιέφσκι πως «η ομορφιά θα σώσει τον κόσμο»!
Από την αρχαία αρμονία στο Instagram και στο AI Face
Στην Αρχαία Ελλάδα, όμορφο θεωρούνταν το συμμετρικό σώμα, η αρμονία και το μέτρο. Στη Ρωμαϊκή εποχή, στα παραπάνω προστέθηκε η πολυτέλεια της ένδυσης και η κοινωνική προβολή. Στο Μεσαίωνα, η αναφορά στην εξωτερική εμφάνιση ήταν αμάρτημα και υπήρχε μόνο η θρησκευτική ηθική, όπου η πνευματική καθαρότητα είχε αξία και το σώμα ήταν σχεδόν σατανικό. Ευτυχώς με την Αναγέννηση, επιστρέφει η λατρεία της ανθρώπινης μορφής, του σώματος, των μυών και των βλεμμάτων. Οι γεμάτες γυναικείες καμπύλες, όπως στους πίνακες του Ρούμπενς, θεωρούνται ένδειξη υγείας, πλούτου και γονιμότητας. Τον 18ο και 19ο αιώνα κυριαρχούν το λευκό δέρμα, η λεπτή μέση και η αριστοκρατική εμφάνιση, με την ομορφιά να γίνεται δείκτης κοινωνικής τάξης. Στον 20ό αιώνα τα πρότυπα αλλάζουν διαρκώς. Οι αγορίστικες φιγούρες των 1920s δίνουν τη θέση τους στις καμπύλες της Μέριλιν Μονρόε τη δεκαετία του 1950. Γκρέτα Γκάρμπο, Σοφία Λόρεν, Μπριζίτ Μπαρντό, Γκρέις Κέλι. Η ομορφιά ξεχωρίζει χαρακτηριστικά και μοναδικότητα. Ένα βλέμμα, μια ασυμμετρία, ένα πρόσωπο που ξεχώριζε μέσα σε χιλιάδες άλλα. Μα μετά τα εξαιρετικά αδύνατα μοντέλα των 1990s και στη συνέχεια στη γυμνασμένη, «fit» αισθητική, όλα αλλάζουν στα χρόνια των social media με το Instagram Face. Μεγάλα χείλη, έντονα ζυγωματικά, λείο δέρμα, τεράστια λευκά δόντια, ίδιες μικρές μύτες. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, πια, αναδύεται το AI Face. Για πρώτη φορά το πρότυπο ομορφιάς δεν διαμορφώνεται κυρίως από ζωγράφους, βασιλικές αυλές, σταρ του κινηματογράφου ή supermodels, αλλά από αλγορίθμους που εκπαιδεύονται πάνω σε δισεκατομμύρια εικόνες ανθρώπων. Και αυτό είναι η μεγαλύτερη αλλαγή των τελευταίων 2.500 χρόνων. Γιατι η ομορφιά δεν βρίσκεται πια, στο «βλέμμα αυτού κοιτάει» όπως έλεγε ο Οσκαρ Γουάιλντ, αλλά στην ΑΙ που μετράει.
Όταν άτομα από διαφορετικές χώρες, φυλές και ηλικίες μοιάζουν όλοι μεταξύ τους
Όλο και περισσότεροι άνθρωποι ζητούν από εφαρμογές και chatbots να τους δείξουν την «καλύτερη εκδοχή» του εαυτού τους. Το αποτέλεσμα καταλήγει συχνά εντυπωσιακά παρόμοιο. Ίδιο δέρμα χωρίς πόρους, ίδια ζυγωματικά, ίδιες γωνίες στο σαγόνι, ίδια χείλη, ίδια μάτια, ίδια συμμετρία. Σαν να έχει αναλάβει ένας αόρατος καλλιτεχνικός διευθυντής της ανθρωπότητας να σχεδιάσει το πρόσωπο του μέλλοντος. Και η βιομηχανία της αισθητικής παρακολουθεί με αυξανόμενη ανησυχία. Πριν από λίγα χρόνια, οι κοινωνιολόγοι μιλούσαν για το Instagram Face. Το πρόσωπο που γεννήθηκε μέσα από φίλτρα, εφαρμογές επεξεργασίας εικόνας και τις φωτογραφίες διασημοτήτων των κοινωνικών δικτύων. Η αισθητική εκείνης της περιόδου είχε ήδη δημιουργήσει μια παράξενη ομοιομορφία. Άτομα από διαφορετικές χώρες, φυλές και ηλικίες άρχισαν να μοιάζουν όλο και περισσότερο μεταξύ τους. Η τεχνητή νοημοσύνη ήρθε να πάει το φαινόμενο ένα βήμα παραπέρα. Πλαστικοί χειρουργοί στη Βρετανία αναφέρουν ότι όλο και συχνότερα ασθενείς εμφανίζονται στα ιατρεία κρατώντας εικόνες που έχουν δημιουργηθεί από εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης και ζητούν να αποκτήσουν χαρακτηριστικά τα οποία συχνά αγγίζουν τα όρια της ανατομικής φαντασίας. Το πρόβλημα βρίσκεται στο ότι η τεχνητή νοημοσύνη διορθώνει εικονοστοιχεία. Ο ανθρώπινος οργανισμός υπακούει σε βιολογικούς κανόνες. Η πρόεδρος της Βρετανικής Ένωσης Αισθητικών Πλαστικών Χειρουργών Νόρα Νιούτζεντ προειδοποιεί ότι αυτές οι εικόνες λειτουργούν σαν νέοι καθρέφτες. Μόλις εγκατασταθούν στη φαντασία ενός ανθρώπου, αρχίζουν να μοιάζουν εφικτές. Και κάπως έτσι, η απόσταση ανάμεσα στο πραγματικό και το επιθυμητό γίνεται μεγαλύτερη από ποτέ.
Η μαθηματική ομορφιά των αλγορίθμων
Οι αλγόριθμοι θέλουν καθαρές γραμμές, προβλέψιμες αναλογίες, επαναλαμβανόμενες δομές. Αυτό άλλωστε κάνουν. Εκπαιδεύονται πάνω σε εκατομμύρια εικόνες, αναγνωρίζουν μοτίβα και καταλήγουν σε έναν στατιστικό μέσο όρο αυτού που θεωρείται ελκυστικό. Ο πλαστικός χειρουργός Τζούλιαν ντε Σίλβα έχει επισημάνει ότι τα περισσότερα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης παράγουν πρόσωπα με υπερβολικά υψηλό βαθμό συμμετρίας. Το ανθρώπινο πρόσωπο όμως σπάνια είναι τέλειο και αυτό το κάνει γοητευτικό. Σχεδόν κανείς δεν διαθέτει μάτια στο ακριβώς ίδιο ύψος, απόλυτα ισορροπημένα χαρακτηριστικά ή ταυτόσημες πλευρές προσώπου. Για χιλιάδες χρόνια η τέχνη, η λογοτεχνία και ο κινηματογράφος ύμνησαν την ιδιαιτερότητα. Η Σαρλότ Γκενσμπούρ έγινε σύμβολο ομορφιάς χωρίς να μοιάζει με κανέναν άλλον. Ο Ντέιβιντ Μπόουι έχτισε τη γοητεία του πάνω στα διαφορετικού χρώματος μάτια του. Η Βανέσα Παραντί έκανε διάσημο το κενό ανάμεσα στα δόντια της. Η τεχνητή νοημοσύνη βλέπει ως ωραίο τον άνθρωπο, που δεν έχει ανθρώπινα χαρακτηριστικά πια, δεν διαφοροποιείται, δεν έχει μοναδικότητα αλλά είναι μηχανικά άψογος και όμοιος με τον άλλον. Και οι άνθρωποι σπεύδουν να υπακούσουν. Η παγκόσμια αγορά αισθητικών επεμβάσεων ξεπερνά πλέον τα 150 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως και συνεχίζει να αναπτύσσεται με γρήγορους ρυθμούς. Σύμφωνα με στοιχεία της International Society of Aesthetic Plastic Surgery πραγματοποιήθηκαν περισσότερες από 34 εκατομμύρια αισθητικές επεμβάσεις και μη επεμβατικές θεραπείες παγκοσμίως το 2023. Πρόκειται για μια βιομηχανία που τροφοδοτείται από εικόνες. Παλαιότερα αυτές οι εικόνες προέρχονταν από περιοδικά, κινηματογράφο και τηλεόραση. Στη συνέχεια ήρθαν τα κοινωνικά δίκτυα. Τώρα εμφανίζεται κυρίαρχος ως μηχανισμός παραγωγής επιθυμίας, μόνο η τεχνητή νοημοσύνη. Το καινούργιο στοιχείο είναι πως η εικόνα του ιδανικού προσώπου δεν προέρχεται πλέον από κάποιο μοντέλο ή σταρ. Δημιουργείται ειδικά για τον καθένα. Το chatbot παίρνει το δικό του πρόσωπο, το διορθώνει, το λειαίνει, το τελειοποιεί και του επιστρέφει μια υποτιθέμενη βελτιωμένη εκδοχή του εαυτού του. Το προϊόν και ο πελάτης γίνονται το ίδιο πρόσωπο.
Η γενιά που μεγάλωσε με φίλτρα φωτογραφιών για αναρτήσεις
Η Αμερικανική Ψυχολογική Εταιρεία έχει επανειλημμένα συνδέσει την υπερβολική έκθεση σε επεξεργασμένες εικόνες με χαμηλότερη αυτοεκτίμηση και αυξημένη δυσαρέσκεια για την εξωτερική εμφάνιση, ιδιαίτερα στις νεότερες ηλικίες. Οι άνθρωποι πια συγκρίνονται με μια ψηφιακή εκδοχή του ίδιου τους του εαυτού και η απογοήτευση γίνεται βαθύτερη. Η σύγκριση πραγματοποιείται ανάμεσα σε έναν άνθρωπο και μια μηχανικά κατασκευασμένη εκδοχή του ανθρώπου. Το σώμα με τις ανάγκες και τις απολαύσεις του, που αυτό έχουμε ως ύπαρξη συγκρούεται με την φαντασίωση του, που είναι πιο καταπειστική και απάνθρωπη από αυτήν του φανατικού χριστιανικού Μεσαίωνα. Κάποτε η τεχνολογία υποσχόταν ότι θα βοηθήσει τους ανθρώπους να αποδεχθούν περισσότερο τον εαυτό τους. Αντί γι’ αυτό, σε πολλές περιπτώσεις φαίνεται να δημιουργεί νέες, μεγαλύτερες, αγριότερες αφορμές ανασφάλειας. Και ο μεγάλος κίνδυνος, ξαφνικά μοιάζει να βρίσκεται όχι στις πλαστικές επεμβάσεις, στα φίλτρα ή και στην ίδια την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά στην πιθανότητα να χαθεί σταδιακά η ανοχή προς την ανθρώπινη ατέλεια και την διαφορετικότητα. Η ιστορία της ομορφιάς ήταν πάντοτε ιστορία διαφορών. Διαφορετικές εποχές, διαφορετικά πρότυπα, διαφορετικά πρόσωπα. Σήμερα όμως ένας αλγόριθμος που εκπαιδεύεται σε δισεκατομμύρια εικόνες μοιάζει να καταλήγει ξανά και ξανά στο ίδιο αποτέλεσμα. Μόνο που τα πιο αξέχαστα πρόσωπα της ιστορίας σπάνια ήταν τέλεια!
Και όσο περισσότερο αποδεχόμαστε την ΑΙ αισθητική, τόσο θα εκχωρούμε την ελευθερία και το δικαίωμα του να παραμένουμε μοναδικοί.
