Κάποτε η αξία μιας ερώτησης βρισκόταν εν μέρει στο γεγονός ότι δεν είχε άμεση απάντηση. Οι άνθρωποι ζούσαν με αναπάντητα ερωτήματα, μικρά και μεγάλα. Ποιος έγραψε ένα βιβλίο, πότε χτίστηκε ένα κτίριο, ποια ήταν η πρωτεύουσα μιας μακρινής χώρας ή ποιο τραγούδι ακουγόταν σε μια ταινία. Οι απαντήσεις δεν βρίσκονταν πάντα άμεσα. Κάποιες απαιτούσαν αναζήτηση σε εγκυκλοπαίδειες, επίσκεψη σε βιβλιοθήκες ή μια συζήτηση με κάποιον που γνώριζε περισσότερα. Άλλες δεν έρχονταν ποτέ.
Σήμερα η κατάσταση είναι διαφορετική. Το κινητό τηλέφωνο βρίσκεται σχεδόν μόνιμα σε απόσταση λίγων εκατοστών από το χέρι μας. Μια αναζήτηση στη Google διαρκεί μερικά δευτερόλεπτα. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να δώσει μια ολοκληρωμένη απάντηση πριν καν προλάβει κάποιος να διατυπώσει πλήρως την απορία του. Η πρόσβαση στη γνώση έγινε ευκολότερη από ποτέ και αυτό αποτελεί αναμφισβήτητα μία από τις σημαντικότερες κατακτήσεις της ψηφιακής εποχής.
Ίσως όμως η πραγματική αλλαγή να μην αφορά την ταχύτητα με την οποία βρίσκουμε πληροφορίες. Ίσως αφορά το γεγονός ότι έχουμε πάψει να συνηθίζουμε την αβεβαιότητα.
Στο παρελθόν υπήρχε ένα χρονικό διάστημα ανάμεσα στην ερώτηση και στην απάντηση. Ένα μικρό κενό που μπορούσε να διαρκέσει λίγα λεπτά, μερικές ώρες ή ακόμη και ημέρες. Μέσα σε αυτό το διάστημα γεννιούνταν υποθέσεις, συζητήσεις και προσωπικές ερμηνείες. Η αναζήτηση αποτελούσε μέρος της εμπειρίας. Η γνώση δεν εμφανιζόταν στιγμιαία αλλά αποκτούσε αξία μέσα από τη διαδικασία που οδηγούσε σε αυτήν.
Σήμερα αυτό το διάστημα έχει σχεδόν εξαφανιστεί. Η απορία εμφανίζεται και η απάντηση ακολουθεί αμέσως. Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές φορές δεν προλαβαίνει να αναπτυχθεί η ίδια η περιέργεια. Η αναζήτηση δεν αποτελεί μια διαδρομή αλλά μια αυτόματη λειτουργία.
Αυτό δεν σημαίνει ότι γνωρίζουμε λιγότερα. Αντιθέτως, πιθανότατα έχουμε πρόσβαση σε περισσότερες πληροφορίες από οποιαδήποτε άλλη γενιά στην ιστορία. Ωστόσο, η σχέση μας με τη γνώση έχει αλλάξει. Δεν χρειάζεται να θυμόμαστε τόσα πολλά, γιατί γνωρίζουμε ότι μπορούμε να τα βρούμε ανά πάσα στιγμή. Δεν χρειάζεται να αποθηκεύουμε πληροφορίες στη μνήμη μας όταν είναι αποθηκευμένες σε μια συσκευή ή σε ένα cloud.
Οι ερευνητές περιγράφουν εδώ και χρόνια αυτό το φαινόμενο. Οι άνθρωποι τείνουν να θυμούνται όχι τόσο την πληροφορία όσο τον τρόπο με τον οποίο μπορούν να την ανακτήσουν. Η γνώση μετατρέπεται από προσωπικό απόθεμα σε υπηρεσία άμεσης πρόσβασης. Αντί να θυμόμαστε την απάντηση, θυμόμαστε πού βρίσκεται η απάντηση.
Η αλλαγή αυτή έχει και μια λιγότερο προφανή συνέπεια. Το «δεν ξέρω» γίνεται ολοένα πιο σπάνιο. Κάποτε αποτελούσε φυσιολογική κατάσταση. Σήμερα υπάρχει η προσδοκία ότι κάθε απορία μπορεί να λυθεί αμέσως. Αν δεν γνωρίζουμε κάτι, το τηλέφωνο θα το γνωρίζει. Αν δεν θυμόμαστε μια πληροφορία, κάποια εφαρμογή θα την ανακτήσει.
Κι όμως, ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης εμπειρίας εξακολουθεί να μην προσφέρεται για άμεσες απαντήσεις. Καμία μηχανή αναζήτησης δεν μπορεί να απαντήσει με βεβαιότητα γιατί μια απόφαση αποδεικνύεται σωστή ή λανθασμένη μετά από χρόνια. Δεν μπορεί να εξηγήσει πλήρως γιατί δύο άνθρωποι ερωτεύονται, γιατί μια ιδέα επιμένει στο μυαλό μας ή γιατί ορισμένες αναμνήσεις παραμένουν ζωντανές ενώ άλλες χάνονται. Υπάρχουν ερωτήματα που απαιτούν χρόνο, εμπειρία και προσωπική επεξεργασία.
Ίσως γι’ αυτό η εξαφάνιση του «δεν ξέρω» έχει και μια πολιτισμική διάσταση. Η ιστορία των ιδεών είναι γεμάτη από ανθρώπους που έζησαν για μεγάλα διαστήματα χωρίς οριστικές απαντήσεις. Φιλόσοφοι, επιστήμονες, συγγραφείς και καλλιτέχνες εργάστηκαν πάνω σε ερωτήματα που παρέμειναν ανοιχτά για χρόνια ή ακόμη και για ολόκληρες ζωές. Η αβεβαιότητα δεν ήταν εμπόδιο στη σκέψη. Ήταν συχνά η προϋπόθεσή της.
Η τεχνητή νοημοσύνη προσθέτει μια νέα διάσταση σε αυτή την αλλαγή. Σε αντίθεση με τις παραδοσιακές μηχανές αναζήτησης, που απαιτούσαν τουλάχιστον την επιλογή και αξιολόγηση πηγών, τα νέα εργαλεία προσφέρουν μια έτοιμη, συγκροτημένη απάντηση. Η απόσταση ανάμεσα στην ερώτηση και στη λύση γίνεται ακόμη μικρότερη. Το ζητούμενο δεν είναι αν οι απαντήσεις αυτές είναι χρήσιμες. Είναι αν εξακολουθούμε να αφήνουμε χώρο για τα ίδια τα ερωτήματα.
Ίσως τελικά το πιο σπάνιο αγαθό της εποχής μας να μην είναι η πληροφορία. Πληροφορίες υπάρχουν παντού. Αυτό που γίνεται όλο και πιο δυσεύρετο είναι η υπομονή να παραμείνουμε για λίγο με μια απορία χωρίς να αναζητήσουμε αμέσως τη λύση της. Να αφήσουμε ένα ερώτημα να μας απασχολήσει, να μας ακολουθήσει σε μια βόλτα, σε μια συζήτηση ή σε μια διαδρομή προς το σπίτι.
Δεν είναι βέβαιο ότι όλες οι ερωτήσεις χρειάζονται άμεση απάντηση. Ορισμένες ίσως αξίζουν περισσότερο όταν τις κουβαλάμε μαζί μας για λίγο. Γιατί συχνά η πιο ενδιαφέρουσα πλευρά της γνώσης δεν βρίσκεται στην πληροφορία που ανακαλύπτουμε, αλλά στον χρόνο που αφιερώνουμε για να την αναζητήσουμε.
