Υπήρχε μια εποχή που η αναμονή ήταν ένα φυσιολογικό μέρος της ημέρας. Περίμενες το λεωφορείο, τον γιατρό, έναν φίλο που είχε αργήσει ή να ανοίξει ένα κατάστημα. Στον κινηματογράφο περίμενες να χαμηλώσουν τα φώτα. Στο αεροδρόμιο περίμενες να ξεκινήσει η επιβίβαση. Δεν υπήρχε κάποιος ιδιαίτερος λόγος να κάνεις κάτι εκείνα τα λίγα λεπτά. Απλώς περίμενες.
Σήμερα, οι ίδιες στιγμές εξακολουθούν να υπάρχουν. Εκείνο που έχει αλλάξει είναι ο τρόπος με τον οποίο τις ζούμε.
Η διαδρομή με το ασανσέρ αρκεί για να βγάλουμε το κινητό από την τσέπη. Στην ουρά ενός καταστήματος απαντάμε σε ένα μήνυμα. Περιμένοντας τον καφέ μας διαβάζουμε τις ειδήσεις. Αν καθυστερήσει το ραντεβού μας, ανοίγουμε κάποιο κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη και λίγα δευτερόλεπτα χωρίς κάποιο ερέθισμα μοιάζουν να μας προκαλούν μια μικρή ανυπομονησία. Σχεδόν αυτόματα αναζητούμε κάτι που θα γεμίσει αυτό το κενό.
Είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι υπεύθυνο γι’ αυτή την αλλαγή είναι το κινητό τηλέφωνο. Στην πραγματικότητα, όμως, το κινητό είναι απλώς το εργαλείο. Η πραγματική αλλαγή βρίσκεται αλλού.
Χωρίς να το καταλάβουμε, αρχίσαμε να αντιμετωπίζουμε κάθε μικρό κενό της ημέρας ως κάτι που πρέπει να γεμίσει.
Δεν χρειάζεται να περάσει ούτε ένα λεπτό χωρίς να κάνουμε κάτι. Αν δεν ενημερωνόμαστε, μπορούμε να απαντήσουμε σε ένα email. Αν δεν έχουμε κάποια εκκρεμότητα, μπορούμε να διαβάσουμε ένα άρθρο. Αν ούτε αυτό υπάρχει, πάντα θα βρεθεί κάποιο βίντεο, μια ειδοποίηση ή μια νέα πληροφορία που θα τραβήξει την προσοχή μας.
Σαν να μας ενοχλεί πια κάθε στιγμή που μένει άδεια.
Ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο διακριτικές αλλαγές της εποχής μας. Δεν άλλαξε μόνο ο τρόπος με τον οποίο εργαζόμαστε ή επικοινωνούμε. Άλλαξε και ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο τον χρόνο. Οι μικρές παύσεις της ημέρας έπαψαν να θεωρούνται φυσιολογικές. Άρχισαν να μοιάζουν με χαμένο χρόνο.
Κι όμως, αυτός ο φαινομενικά άχρηστος χρόνος ίσως να μην ήταν ποτέ πραγματικά άχρηστος.
Ήταν ο χρόνος που το μυαλό λειτουργούσε χωρίς συγκεκριμένο προορισμό. Θυμόσουν κάτι που είχες ξεχάσει. Έβαζες σε σειρά μια σκέψη που σε απασχολούσε. Έπαιρνες μια μικρή απόφαση χωρίς να το συνειδητοποιήσεις. Παρατηρούσες τους ανθρώπους γύρω σου. Χανόσουν για λίγο στις σκέψεις σου.
Δεν υπήρχε κάποιος στόχος. Και ίσως ακριβώς γι’ αυτό αυτές οι στιγμές είχαν αξία.
Οι πιο ενδιαφέρουσες σκέψεις δεν έρχονται πάντα όταν ψάχνουμε απαντήσεις. Συχνά εμφανίζονται στις στιγμές που δεν φαίνεται να συμβαίνει τίποτα ιδιαίτερο. Ενώ περπατάμε, περιμένουμε ή κοιτάζουμε αφηρημένα έξω από το παράθυρο. Όχι επειδή οι οθόνες δεν μπορούν να εμπνεύσουν, αλλά επειδή η έμπνευση χρειάζεται μικρές στιγμές ηρεμίας.
Η συνεχής εναλλαγή πληροφοριών αφήνει ελάχιστα περιθώρια στο μυαλό να περιπλανηθεί μόνο του. Πριν προλάβει να ολοκληρωθεί μία σκέψη, εμφανίζεται μια νέα ειδοποίηση, ένα νέο μήνυμα ή μια καινούργια εικόνα που διεκδικεί την προσοχή μας. Έτσι, οι μικρές παύσεις που άλλοτε λειτουργούσαν σαν φυσικά διαλείμματα της ημέρας γεμίζουν σχεδόν αυτόματα με κάτι άλλο.
Το παράδοξο είναι ότι αυτή η συνήθεια δεν μας επιβλήθηκε. Την υιοθετήσαμε επειδή μας εξυπηρετεί. Είναι πράγματι χρήσιμο να μπορείς να απαντήσεις σε ένα μήνυμα όσο περιμένεις στην ουρά ή να τακτοποιήσεις μια μικρή εκκρεμότητα μέσα σε λίγα λεπτά. Το πρόβλημα δεν βρίσκεται στην τεχνολογία ούτε στην ευκολία που προσφέρει.
Βρίσκεται στο ότι αρχίσαμε να πιστεύουμε πως κάθε στιγμή πρέπει να αξιοποιείται.
Ότι ο χρόνος αποκτά αξία μόνο όταν παράγει κάτι. Μια πληροφορία. Μια εργασία. Μια απάντηση. Μια νέα εμπειρία. Σαν να μην επιτρέπεται πλέον στον χρόνο να υπάρχει απλώς ως χρόνος.
Ίσως γι’ αυτό δυσκολευόμαστε όλο και περισσότερο να μείνουμε μόνοι με τις σκέψεις μας. Δεν είναι ότι έχουμε λιγότερο ελεύθερο χρόνο από παλαιότερα. Είναι ότι αφήνουμε όλο και λιγότερες στιγμές πραγματικά άδειες.
Δεν πρόκειται για μια νοσταλγική υπεράσπιση του παρελθόντος. Κανείς δεν θα ήθελε να επιστρέψει στις εποχές όπου η αναμονή οφειλόταν σε αργές υπηρεσίες ή στην έλλειψη επιλογών. Η τεχνολογία μάς εξοικονομεί χρόνο, μας διευκολύνει και κάνει την καθημερινότητά μας καλύτερη με αμέτρητους τρόπους.
Ίσως όμως, μαζί με όλα όσα κερδίσαμε, χάσαμε και κάτι που δεν αξιολογήσαμε ποτέ ως σημαντικό. Τη δυνατότητα να αφήνουμε το μυαλό μας χωρίς πρόγραμμα, χωρίς στόχο και χωρίς συνεχή ερεθίσματα.
Ίσως τελικά ο πιο δυσεύρετος χρόνος σήμερα να μην είναι ο ελεύθερος χρόνος.
Να είναι ο χρόνος που δεν κάνουμε απολύτως τίποτα.
Γιατί ακριβώς μέσα σε αυτές τις μικρές παύσεις, που μοιάζουν τόσο ασήμαντες, μπορεί ακόμη να γεννηθεί μια αυθόρμητη σκέψη.
