Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους. Διαβάζεις ένα κείμενό σου ξανά και ξανά. Ελέγχεις την ορθογραφία, τη σύνταξη και τη στίξη. Είσαι βέβαιος ότι όλα είναι στη θέση τους. Το στέλνεις και, λίγα λεπτά αργότερα, κάποιος εντοπίζει ένα λάθος που βρίσκεται σχεδόν μπροστά στα μάτια σου. Μια λέξη που λείπει, ένα γράμμα που άλλαξε θέση ή μια πρόταση που δεν αποδίδει ακριβώς αυτό που ήθελες να πεις. Η πρώτη αντίδραση είναι συνήθως η ίδια. «Μα πώς δεν το είδα;»
Η εύκολη απάντηση είναι ότι ήσουν κουρασμένος ή απρόσεκτος. Η πραγματικότητα όμως είναι πιο ενδιαφέρουσα. Δεν πρόκειται απαραίτητα για έλλειψη προσοχής. Είναι ένας από τους τρόπους με τους οποίους λειτουργεί ο εγκέφαλός μας.
Όταν διαβάζουμε ένα κείμενο που έχουμε γράψει οι ίδιοι, δεν βλέπουμε μόνο τις λέξεις που βρίσκονται μπροστά μας. Βλέπουμε και εκείνες που έχουμε ήδη στο μυαλό μας. Ο εγκέφαλος γνωρίζει τι θέλαμε να γράψουμε και, πολλές φορές, συμπληρώνει μόνος του ό,τι λείπει ή διορθώνει σιωπηλά ό,τι δεν ταιριάζει. Δεν διαβάζει γράμμα προς γράμμα. Αναγνωρίζει μοτίβα, προβλέπει τη συνέχεια μιας πρότασης και συμπληρώνει τα κενά χωρίς καν να μας ενημερώσει ότι το έκανε.
Αυτός ο τρόπος λειτουργίας δεν είναι αδυναμία. Είναι ένας εξαιρετικά αποτελεσματικός μηχανισμός. Αν ο εγκέφαλος επεξεργαζόταν κάθε γράμμα ξεχωριστά, η ανάγνωση θα ήταν πολύ πιο αργή και κουραστική. Αντί γι’ αυτό αναγνωρίζει ολόκληρες λέξεις και προτάσεις, χρησιμοποιώντας την εμπειρία και τη μνήμη του για να κατανοήσει γρήγορα το νόημα. Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να διαβάζουμε με ευκολία βιβλία, άρθρα και εφημερίδες. Το τίμημα όμως είναι ότι, ορισμένες φορές, δεν βλέπουμε αυτό που πραγματικά υπάρχει στη σελίδα. Βλέπουμε αυτό που ο εγκέφαλος θεωρεί πιθανότερο να υπάρχει.
Γι’ αυτό ένας άλλος άνθρωπος εντοπίζει συχνά τα λάθη πολύ πιο εύκολα. Δεν κουβαλά μέσα του την αρχική σκέψη του συγγραφέα. Δεν γνωρίζει ποια λέξη «έπρεπε» να βρίσκεται εκεί. Βλέπει μόνο αυτό που πραγματικά έχει γραφτεί. Αυτός είναι και ένας από τους λόγους που η επιμέλεια αποτελεί ξεχωριστή διαδικασία. Δεν χρειάζεται μόνο γνώση της γλώσσας. Χρειάζεται ένα βλέμμα που δεν επηρεάζεται από τη μνήμη του ίδιου του κειμένου.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτός ο τρόπος λειτουργίας του εγκεφάλου δεν περιορίζεται στη γραφή. Η γνωστική ψυχολογία έχει δείξει ότι δεν επεξεργαζόμαστε κάθε πληροφορία από την αρχή. Ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί τις εμπειρίες, τις γνώσεις και τις προσδοκίες μας για να ερμηνεύσει γρήγορα όσα συμβαίνουν γύρω μας. Χάρη σε αυτή την ικανότητα μπορούμε να παίρνουμε αποφάσεις και να αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο χωρίς να εξετάζουμε κάθε λεπτομέρεια. Το μειονέκτημα είναι ότι, ορισμένες φορές, βλέπουμε περισσότερο αυτό που περιμένουμε να δούμε παρά αυτό που υπάρχει πραγματικά μπροστά μας.
Ίσως γι’ αυτό παρεξηγούμε μερικές φορές μια κουβέντα, επειδή ακούσαμε αυτό που περιμέναμε να ακούσουμε. Ή επιμένουμε σε μια πρώτη εντύπωση, ακόμη κι όταν τα γεγονότα δείχνουν κάτι διαφορετικό. Ο εγκέφαλος προσπαθεί συνεχώς να οργανώσει την πραγματικότητα με τον πιο γρήγορο και αποτελεσματικό τρόπο. Συμπληρώνει κενά, προβλέπει εξελίξεις και δημιουργεί μια συνολική εικόνα πριν ακόμη εξετάσει όλες τις λεπτομέρειες. Τις περισσότερες φορές αυτή η διαδικασία μάς βοηθά. Κάποιες άλλες όμως μας οδηγεί σε μικρά ή μεγαλύτερα λάθη.
Ίσως τελικά γι’ αυτό να είναι τόσο πολύτιμο το βλέμμα ενός δεύτερου ανθρώπου. Όχι μόνο όταν γράφουμε ένα κείμενο, αλλά και όταν προσπαθούμε να καταλάβουμε μια κατάσταση ή να πάρουμε μια απόφαση. Ο άλλος δεν διαθέτει τις ίδιες προσδοκίες ούτε τις ίδιες βεβαιότητες με εμάς. Γι’ αυτό πολλές φορές βλέπει κάτι που εμείς, χωρίς να το καταλάβουμε, είχαμε ήδη πάψει να βλέπουμε.
Ένα μικρό ορθογραφικό λάθος ίσως να μη σημαίνει πολλά από μόνο του. Μπορεί όμως να μας θυμίσει κάτι πολύ σημαντικό για τον τρόπο που λειτουργεί το μυαλό μας. Ότι ο εγκέφαλος δεν βλέπει πάντα μόνο αυτό που υπάρχει μπροστά του. Βλέπει και αυτό που περιμένει να υπάρχει. Και μερικές φορές, η διαφορά ανάμεσα στα δύο είναι πολύ μεγαλύτερη από μια λέξη που έλειπε από ένα κείμενο.
