Υπάρχει μια στιγμή που γνωρίζει καλά όποιος γράφει, είτε πρόκειται για ένα βιβλίο, ένα άρθρο, μια εργασία ή ακόμη και ένα σημαντικό email. Το κείμενο μοιάζει έτοιμο. Το διαβάζει άλλη μία φορά. Αλλάζει μία λέξη. Ξαναδιαβάζει. Μετακινεί ένα κόμμα. Διαγράφει μια πρόταση και τη γράφει ξανά, σχεδόν ίδια. Ύστερα αλλάζει τον τίτλο. Επιστρέφει στην πρώτη παράγραφο. Και λίγο αργότερα αναρωτιέται αν η προηγούμενη εκδοχή ήταν τελικά καλύτερη.
Το πρώτο προσχέδιο δεν είναι συνήθως το τέλος της διαδρομής. Είναι η στιγμή που αρχίζει μια διαφορετική μορφή γραφής. Μέχρι τότε προσπαθείς να αποτυπώσεις μια σκέψη. Από εκεί και πέρα προσπαθείς να της δώσεις την καλύτερη δυνατή μορφή. Δεν αναζητάς πλέον νέες ιδέες, αλλά μεγαλύτερη ακρίβεια, καλύτερο ρυθμό, καθαρότερες διατυπώσεις. Είναι η φάση όπου το κείμενο αρχίζει να μοιάζει πραγματικά με αυτό που είχες στο μυαλό σου.
Η εξήγηση ίσως βρίσκεται στην ίδια τη φύση της γλώσσας. Σε αντίθεση με ένα μαθηματικό πρόβλημα, ένα κείμενο δεν έχει μία μόνο σωστή λύση. Η ίδια σκέψη μπορεί να εκφραστεί με δεκάδες διαφορετικούς τρόπους. Άλλος θα προτιμήσει μια σύντομη πρόταση, άλλος μια πιο αναλυτική. Άλλος θα επιλέξει μια λέξη επειδή είναι ακριβέστερη και άλλος επειδή έχει καλύτερο ρυθμό. Η γραφή δεν είναι μια μηχανική διαδικασία ούτε αναζήτηση της μοναδικής σωστής διατύπωσης. Είναι μια συνεχής επιλογή ανάμεσα σε πολλές εκδοχές που μπορούν όλες να λειτουργήσουν.
Γι’ αυτό και οι διορθώσεις δύσκολα τελειώνουν. Κάθε νέα ανάγνωση μοιάζει να αποκαλύπτει κάτι που είχε περάσει απαρατήρητο. Μια λέξη που περισσεύει. Μια πρόταση που μπορεί να γίνει πιο καθαρή. Ένα επίθετο που δεν προσθέτει τίποτα. Δεν είναι απαραίτητα σημάδια ότι το αρχικό κείμενο ήταν αδύναμο. Είναι απλώς η απόδειξη ότι η γλώσσα προσφέρει πάντοτε περισσότερες από μία πιθανές διαδρομές.
Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι που γράφουν αποφεύγουν να παραδώσουν ένα κείμενο αμέσως μόλις το ολοκληρώσουν. Το αφήνουν για λίγες ώρες ή για μία ημέρα και επιστρέφουν αργότερα. Η απόσταση λειτουργεί σαν ένας δεύτερος αναγνώστης. Αυτό που πριν από λίγο έμοιαζε απόλυτα φυσικό, ξαφνικά αποκαλύπτει μια αδέξια διατύπωση ή μια παράγραφο που θα μπορούσε να έχει καλύτερη σειρά. Δεν άλλαξε το κείμενο. Άλλαξε η οπτική με την οποία το διαβάζουμε.
Υπάρχει όμως και μια ακόμη δυσκολία. Το πιο δύσκολο στη γραφή δεν είναι πάντοτε να προσθέτεις. Είναι να αφαιρείς. Σχεδόν κάθε άνθρωπος που γράφει έχει μια πρόταση που αγαπά ιδιαίτερα. Έναν έξυπνο τίτλο, μια ωραία εικόνα ή μια διατύπωση που του φαίνεται πετυχημένη. Κι όμως, πολλές φορές αυτή ακριβώς η πρόταση είναι που πρέπει να φύγει. Οι καλύτερες διορθώσεις δεν είναι πάντοτε εκείνες που προσθέτουν κάτι. Συχνά είναι εκείνες που έχουν το θάρρος να αφαιρέσουν ό,τι δεν είναι πραγματικά απαραίτητο.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη. Όσο περνά ο χρόνος, αλλάζει και ο άνθρωπος που έγραψε το κείμενο. Ένα άρθρο που μας ικανοποιούσε πριν από έναν χρόνο ίσως σήμερα να το διατυπώναμε διαφορετικά. Όχι επειδή ήταν λάθος, αλλά επειδή στο μεταξύ διαβάσαμε περισσότερα, αποκτήσαμε νέες εμπειρίες ή απλώς αλλάξαμε τρόπο σκέψης. Το κείμενο μένει το ίδιο, όμως ο συγγραφέας του δεν είναι ακριβώς ο ίδιος άνθρωπος.
Ίσως γι’ αυτό αρκετοί συγγραφείς αποφεύγουν να επιστρέφουν συχνά στα παλαιότερα έργα τους. Δεν βλέπουν μόνο τις λέξεις που έγραψαν τότε. Βλέπουν και τον άνθρωπο που ήταν όταν τις έγραφαν. Κάθε κείμενο είναι, με έναν τρόπο, ένα μικρό στιγμιότυπο της σκέψης μας σε μια συγκεκριμένη στιγμή της ζωής.
Οι περισσότεροι αναγνώστες βλέπουν μόνο το τελικό αποτέλεσμα. Δεν βλέπουν τις προτάσεις που διαγράφηκαν, τις παραγράφους που άλλαξαν θέση, τις λέξεις που αντικαταστάθηκαν δεκάδες φορές μέχρι να βρεθεί εκείνη που ταίριαζε καλύτερα. Κάθε ολοκληρωμένο κείμενο κουβαλά μαζί του πολλές εκδοχές που δεν θα διαβαστούν ποτέ από κανέναν.
Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και στη μουσική, στη ζωγραφική, στην αρχιτεκτονική. Η δημιουργία δεν τελειώνει επειδή δεν υπάρχει τίποτε άλλο να αλλάξει. Τελειώνει όταν ο δημιουργός αποφασίσει ότι ήρθε η στιγμή να αφήσει το έργο του να σταθεί μόνο του. Αν περίμενε την απόλυτη τελειότητα, πιθανότατα δεν θα το παρέδιδε ποτέ.
Ίσως τελικά η δυσκολότερη δεξιότητα στη γραφή να μην είναι να βρίσκεις τις σωστές λέξεις. Ίσως να είναι να αναγνωρίζεις τη στιγμή που πρέπει να σταματήσεις να τις αναζητάς.
Τα περισσότερα κείμενα δεν ολοκληρώνονται όταν γράφεται η τελευταία τους πρόταση. Ολοκληρώνονται όταν ο άνθρωπος που τα έγραψε αποφασίσει ότι αυτή είναι η εκδοχή που θέλει να μοιραστεί με τους άλλους. Όχι επειδή δεν θα μπορούσε να υπάρξει μια καλύτερη. Θα υπάρχει πάντα μια διαφορετική λέξη, μια άλλη διατύπωση ή μια πρόταση με καλύτερο ρυθμό. Όμως έρχεται μια στιγμή που κάθε επόμενη αλλαγή δεν κάνει το κείμενο καλύτερο. Το κάνει απλώς διαφορετικό.
