Στο Μπουένος Άιρες, δύο χρυσόψαρα σε βιτρίνα εστιατορίου σούσι, έγιναν πρωταγωνιστές μιας πρωτοφανούς δικαστικής απόφασης, με διεθνή σημασία!
Η Μάγκι και ο Φέντε ζούσαν μέσα σε ένα γυάλινο ενυδρείο μόλις 40 λίτρων, εκτεθειμένα στον ήλιο, στον θόρυβο της κυκλοφορίας και στα χτυπήματα παιδιών που ακουμπούσαν το τζάμι. Τα χρυσόψαρα χρειάζονται σταθερή ποιότητα νερού, κατάλληλη θερμοκρασία, αρκετό χώρο για κολύμβηση. Η έκθεση στον ήλιο μεταβάλλει γρήγορα τη θερμοκρασία και την περιεκτικότητα του νερού σε οξυγόνο, ενώ ο συνεχής θόρυβος και οι δονήσεις θεωρούνται παράγοντες χρόνιου και μεγάλου στρες για το είδος. Ένα δικαστήριο της Αργεντινής έκρινε ότι αυτή η εικόνα δεν αποτελούσε απλώς κακή φροντίδα και παραμέληση, αλλά παραβίαση δικαιωμάτων ενός αισθανόμενου όντος. Η απόφαση διέταξε την άμεση απομάκρυνση των δύο ψαριών από το εστιατόριο και τη μεταφορά τους σε ενυδρείο 2.500 λίτρων, στο σπίτι του ειδικού υδροβιολόγου Κάρλος Χοσέ Άγκα, που ορίστηκε από το δικαστήριο σαν ανάδοχός τους. Νομικά, όμως, υπάρχει πια παγκόσμια δεδικασμένο, γιατί η Μάγκι και ο Φέντε αναγνωρίστηκαν ως αισθανόμενα όντα και υποκείμενα δικαίου, παύοντας να θεωρούνται απλά αντικείμενα ιδιοκτησίας. Δεν είναι έπιπλα ή αυτοκίνητα. Είχαν ιδιοκτήτη, είχαν αξία, αλλά δεν είχαν συμφέρον. Ο όρος «αισθανόμενο ον» δεν εξετάζει ποιος κατέχει ένα ζώο αλλά το τι βιώνει το ίδιο το ζώο, που αισθάνεται πόνο, φόβο, αλλά ίσως και άγχος, ευχαρίστηση ή δυσφορία. Δεν χρειάζεται να μιλά, να σκέφτεται όπως ο άνθρωπος ή να διαθέτει αυτοσυνείδηση. Αρκεί να μπορεί να αισθάνεται και να επηρεάζεται από όσα συμβαίνουν γύρω του.
Το 2012, η Διακήρυξη του Κέιμπριτζ για τη Συνείδηση, που υπογράφηκε από κορυφαίους νευροεπιστήμονες, διατράνωσε ότι πολλοί μη ανθρώπινοι οργανισμοί, όπως όλα τα θηλαστικά, τα πτηνά και το χταπόδι, διαθέτουν τα νευρολογικά υποστρώματα που σχετίζονται με τη συνειδητή εμπειρία. Δεν μιλούσε για «δικαιώματα», αλλά ενίσχυσε επιστημονικά την ιδέα ότι πολλά ζώα δεν είναι απλοί βιολογικοί μηχανισμοί. Επίσης, ο πιο διάσημος ίσως ορισμός έρχεται από τον Άγγλο φιλόσοφο Τζέρεμι Μπένθαμ, ήδη από το 1789 που έλεγε για το ζώα δεν μας αφορά αν μπορούν να σκεφτούν ή να μιλήσουν αλλά το ό,τι σίγουρα μπορούν να υποφέρουν. Και ναι, αυτή η αλήθεια από τον 18ου αιώνα βρήκε σύμφωνους τους δικαστές στην Αργεντινή, που δεν ενδιαφέρθηκαν αν η Μάγκι και ο Φέντε έχουν υψηλή νοημοσύνη, αλλά ότι μπορούν να υποφέρουν! Όλα ξεκίνησαν όταν η φιλοζωική οργάνωση Jaulas Vacías, δηλαδή «Άδεια Κλουβιά», κατέθεσε προσφυγή υποστηρίζοντας ότι οι συνθήκες διαβίωσης των δύο χρυσόψαρων παραβίαζαν τον νόμο, που τιμωρεί την κακοποίηση και την παραμέληση ζώων. Η δικαστική απόφαση διευκρινίσε ότι η διατήρηση ψαριών σε ενυδρείο δεν είναι παράνομη. Παράνομες θεωρούνται οι συνθήκες που προκαλούν πόνο, κακομεταχείριση ή σοβαρή υποβάθμιση της ευζωίας τους.
Στη νομική επιστήμη μία μόνο λέξη μεταβάλλει ολόκληρη τη φιλοσοφία του νόμου. Αυτό ακριβώς συμβαίνει με τον χαρακτηρισμό «υποκείμενο δικαίου». Για δεκαετίες τα περισσότερα νομικά συστήματα αντιμετώπιζαν τα ζώα ως περιουσιακά στοιχεία. Αν κάποιος τα κακοποιούσε, η παράβαση αφορούσε κυρίως την παραβίαση της νομοθεσίας ή της ιδιοκτησίας. Όταν όμως ένα ζώο αναγνωρίζεται ως αισθανόμενο ον με έννομα συμφέροντα, τότε η ίδια η δικαιοσύνη μπορεί να το αντιμετωπίσει ως θύμα. Και υπήρξαν και άλλα ζώα, πριν την Μάγκι και τον Φέντε, που κέρδισαν δίκες. Το 2014, πάλι στην Αργεντινή, η ουρακοτάγκος Σάντρα έγινε παγκόσμιο σύμβολο όταν δικαστήριο τη χαρακτήρισε «μη ανθρώπινο πρόσωπο», κρίνοντας ότι η πολυετής αιχμαλωσία της στον ζωολογικό κήπο του Μπουένος Άιρες παραβίαζε τα συμφέροντά της. Λίγα χρόνια αργότερα μεταφέρθηκε σε ειδικό καταφύγιο στις ΗΠΑ. Το 2016 ακολούθησε η χιμπαντζίνα Σεσίλια, η οποία μεταφέρθηκε από ζωολογικό κήπο της Αργεντινής σε καταφύγιο της Βραζιλίας, έπειτα από δικαστική απόφαση που αναγνώριζε ότι οι συνθήκες διαβίωσής της δεν συμβάδιζαν με τις ανάγκες του είδους της. Η πιο γνωστή όμως υπόθεση συνέβη στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής και αφορούσε στην Happy, μια ασιατική ελεφαντίνα. Αρπάχτηκε όταν ήταν περίπου ενός έτους στην Ταϊλάνδη και μεταφέρθηκε το 1977 στον ζωολογικό κήπο του Μπρονξ στη Νέα Υόρκη, όπου έζησε σχεδόν πέντε δεκαετίες. Οι σύντροφοί της πέθαναν σταδιακά και από το 2006 ζούσε ουσιαστικά μόνη της, επειδή δεν μπορούσε να συμβιώσει με τη μοναδική άλλη ζωντανή ελεφαντίνα του ζωολογικού κήπου, που δεν την άντεχε. Το 2018 η οργάνωση Nonhuman Rights Project προσέφυγε στα δικαστήρια ζητώντας να εφαρμοστεί για πρώτη φορά σε ζώο το ένδικο μέσο του habeas corpus, το ένδικο μέσο που προστατεύει τους ανθρώπους από την αυθαίρετη στέρηση της ελευθερίας τους και την υποδούλωση τους. Υποστήριξαν πως η Happy κρατούνταν παράνομα και έπρεπε να μεταφερθεί σε καταφύγιο ελεφάντων 2.300 στρεμμάτων, όπου θα μπορούσε να ζήσει σε φυσικό περιβάλλον, όχι σε μοναξιά, αλλά με άλλα πλάσματα απ το είδος της. Επιχειρηματολογούσαν δε, για το ότι ένας ελέφαντας διαθέτει τόσο ανεπτυγμένες γνωστικές ικανότητες και αυτονομία, ώστε έχει θεμελιώδες δικαίωμα στη σωματική ελευθερία, όπως προστατεύεται μέσω του habeas corpus. Η Happy, άλλωστε, το 2005 είχε γίνει το πρώτο μέλος των ελεφάντων στον κόσμο που πέρασε το τεστ του καθρέφτη, αναγνωρίζοντας τον εαυτό της. Η δοκιμασία αυτή θεωρείται ένδειξη αυτογνωσίας και μέχρι τότε είχε επιβεβαιωθεί μόνο σε ελάχιστα είδη, όπως οι άνθρωποι, οι μεγάλοι πίθηκοι, τα δελφίνια και ορισμένα κορακοειδή.
Τον Ιούνιο του 2022, το Ανώτατο Δικαστήριο της Πολιτείας της Νέας Υόρκης απέρριψε, με ψήφους 5 έναντι 2, το αίτημα. Οι δικαστές έκριναν ότι το habeas corpus αφορά ανθρώπους και δεν μπορεί να επεκταθεί σε μη ανθρώπινα ζώα, ακόμη κι αν αυτά είναι εξαιρετικά ευφυή και αξίζουν φροντίδα και συμπόνια. Ωστόσο, οι δύο μειοψηφούντες δικαστές έγραψαν ιστορικές γνώμες, υποστηρίζοντας ότι η υπόθεση ανοίγει ένα αναπόφευκτο νομικό θέμα για το μέλλον. Η Ευρωπαϊκή Ένωση αναγνωρίζει από τη Συνθήκη της Λισαβόνας ότι τα ζώα είναι αισθανόμενα όντα, ενώ η Νέα Ζηλανδία ενσωμάτωσε αντίστοιχη αρχή στη νομοθεσία της για την ευζωία των ζώων. Η απόφαση της Αργεντινής προσθέτει ακόμη ένα κομμάτι σε αυτή τη διεθνή μεταβολή, επεκτείνοντας τη συζήτηση ακόμη και σε είδη που μέχρι σήμερα περνούσαν σχεδόν απαρατήρητα. Όλο αυτό δείχνει πως μέσα από την αλαζονεία του και τον εγωκεντρισμό του, το είδος των ανθρώπων, κάπου – κάπου, μπορεί να νιώσει αίσθηση δικαίου και να δει πως ακόμα και τα πιο μικρά, τα πιο σιωπηλά, άκακα πλάσματα, δεν του ανήκουν για ευχαρίστηση.
Όλα τα είδη σ αυτόν τον πλανήτη αισθάνονται, πονάνε, δυσφορούν, φοβούνται και έχουν δικαίωμα στην ποιότητα ζωής που τους αξίζει.
