Βιβλίο: “Η δύναμη των εσωστρεφών σε έναν κόσμο που δεν σταματάει να μιλάει”

Στο THE TOTALBUSINESS μάς ενδιαφέρουν βιβλία, ιδέες και πρακτικές που μας βοηθούν να επιβραδύνουμε, να παρατηρήσουμε περισσότερο και να ξαναδούμε τον τρόπο με τον οποίο ζούμε, εργαζόμαστε και σχετιζόμαστε με τους άλλους. Έτσι προέκυψε η ενότητα HANDSOME.

Γι’ αυτό και το Quiet: The Power of Introverts in a World That Can’t Stop Talking της Susan Cain είναι ένα βιβλίο που προτείνουμε ανεπιφύλακτα. Όχι επειδή απευθύνεται μόνο στους εσωστρεφείς, αλλά επειδή θέτει ένα ερώτημα που αφορά σχεδόν όλους μας: τι χάνουμε όταν ένας ολόκληρος κόσμος μάς ζητά συνεχώς να μιλάμε, να εμφανιζόμαστε, να αντιδρούμε και να είμαστε διαθέσιμοι;

Σε μια κουλτούρα που έχει ταυτίσει την ταχύτητα με την αποτελεσματικότητα, την εξωστρέφεια με την αυτοπεποίθηση και τη διαρκή παρουσία με την επιτυχία, το βιβλίο αυτό λειτουργεί σχεδόν σαν υπενθύμιση του slow living: ότι η σιωπή δεν είναι αδράνεια, η μοναχικότητα δεν είναι απομόνωση και ο χρόνος που αφιερώνεται στη σκέψη δεν είναι χαμένος χρόνος.

Υπάρχει μια μικρή στιγμή που επαναλαμβάνεται καθημερινά σε γραφεία, σχολεία, παρέες και αίθουσες συσκέψεων. Κάποιος κάνει μια ερώτηση. Για μερικά δευτερόλεπτα υπάρχει σιωπή. Και σχεδόν πάντα κάποιος αισθάνεται την ανάγκη να τη γεμίσει. Να απαντήσει γρήγορα, να πάρει τον λόγο, να δείξει ότι έχει άποψη. Ο άνθρωπος που παραμένει σιωπηλός, που θέλει λίγο ακόμη χρόνο για να σκεφτεί, εύκολα μπορεί να θεωρηθεί λιγότερο δυναμικός, λιγότερο αποφασιστικός ή ακόμη και λιγότερο ενδιαφέρων. Κι όμως, μπορεί απλώς να σκέφτεται.

Αυτή είναι η βασική ανατροπή πίσω από το Quiet: The Power of Introverts in a World That Can’t Stop Talking, το βιβλίο της Susan Cain που εκδόθηκε το 2012 και εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο επιδραστικά βιβλία γύρω από την προσωπικότητα, την εργασία και την ανθρώπινη συμπεριφορά. Το Quiet έμεινε επί χρόνια στις λίστες των bestsellers, μεταφράστηκε σε περισσότερες από 40 γλώσσες και δημιούργησε αυτό που η ίδια η Cain ονομάζει σήμερα Quiet Movement. Η βασική θέση του βιβλίου είναι απλή αλλά αρκετά ανατρεπτική: οι σύγχρονες δυτικές κοινωνίες έχουν μάθει να υπερεκτιμούν την εξωστρέφεια και, κάνοντάς το, συχνά υποτιμούν ανθρώπους που λειτουργούν καλύτερα με διαφορετικό τρόπο.

Η Cain ονομάζει αυτή την πολιτισμική προτίμηση “Extrovert Ideal”. Είναι η ιδέα ότι ο ιδανικός άνθρωπος πρέπει να είναι κοινωνικός, γρήγορος, επικοινωνιακός, άνετος μέσα σε ομάδες, πρόθυμος να μιλήσει, να συστηθεί, να κάνει networking, να παρουσιάσει τον εαυτό του. Δεν αρκεί πλέον να έχεις κάτι να πεις. Πρέπει να μπορείς και να το πουλήσεις. Δεν αρκεί να έχεις κάνει καλή δουλειά. Πρέπει να ξέρεις και να την παρουσιάσεις. Η προσωπικότητα γίνεται, κατά κάποιο τρόπο, μέρος του προσωπικού brand.

Κάπου μέσα σε όλον αυτό τον θόρυβο, όμως, δημιουργείται ένα περίεργο λάθος: αρχίζουμε να συγχέουμε εκείνον που μιλάει περισσότερο με εκείνον που έχει περισσότερο να πει.

Εσωστρεφής δεν σημαίνει ντροπαλός

Η πρώτη παρεξήγηση που χρειάζεται να φύγει είναι ίσως και η σημαντικότερη. Η εσωστρέφεια δεν είναι συνώνυμη της ντροπαλότητας. Η ψυχολογική έρευνα αντιμετωπίζει τις δύο έννοιες ως διακριτές. Η ντροπαλότητα σχετίζεται περισσότερο με την αμηχανία, τον φόβο κοινωνικής αξιολόγησης ή τη δυσφορία σε κοινωνικές καταστάσεις. Η εσωστρέφεια αφορά περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος σχετίζεται με την κοινωνική και αισθητηριακή διέγερση και το αν αντλεί περισσότερη ικανοποίηση από πιο ήρεμα περιβάλλοντα και μικρότερες κοινωνικές δόσεις.

Ένας εσωστρεφής μπορεί να είναι εξαιρετικός δημόσιος ομιλητής. Μπορεί να αγαπά τις παρέες, να διοικεί μια εταιρεία ή να βρίσκεται στη σκηνή μπροστά σε χιλιάδες ανθρώπους. Το ζήτημα είναι συχνά τι συμβαίνει μετά. Εκεί όπου ένας εξωστρεφής μπορεί να αναζητήσει ακόμη περισσότερη κοινωνική επαφή, ένας εσωστρεφής είναι πιθανότερο να χρειαστεί χρόνο μόνος του για να επανέλθει.

Η Susan Cain χρησιμοποιεί στο βιβλίο της ακριβώς αυτή τη διαφορά για να ανατρέψει ένα στερεότυπο: η εσωστρέφεια δεν είναι απαραίτητα έλλειψη κοινωνικότητας. Είναι διαφορετική οικονομία ενέργειας. Και αυτό αλλάζει πολλά.

Ο κόσμος είναι σχεδιασμένος για να μιλάμε. Αρκεί να κοιτάξει κανείς πώς οργανώσαμε τη σύγχρονη ζωή. Open-plan offices, ομαδικά projects, brainstorming sessions, networking events, pitching, social media, Slack channels, Zoom meetings. Από πολύ μικρή ηλικία μαθαίνουμε ότι η ενεργή συμμετοχή πρέπει να είναι ορατή και, κυρίως, ακουστή.

Ακόμη και η δημιουργικότητα συχνά αντιμετωπίζεται ως κοινωνικό γεγονός. Μαζεύουμε δέκα ανθρώπους σε ένα δωμάτιο και τους ζητάμε να παράγουν ιδέες μαζί. Η εικόνα μοιάζει αυτονόητα δημιουργική: συζήτηση, post-it, ένταση, ιδέες που πετάγονται από τη μία πλευρά του τραπεζιού στην άλλη.

Η έρευνα όμως γύρω από το παραδοσιακό brainstorming είναι πολύ λιγότερο ρομαντική. Μελέτες δεκαετιών έχουν δείξει ότι οι ομάδες που δημιουργούν ιδέες αλληλεπιδρώντας συχνά παράγουν λιγότερες ιδέες από τον αντίστοιχο αριθμό ανθρώπων που σκέφτονται πρώτα μόνοι τους και στη συνέχεια συνδυάζουν τις προτάσεις τους. Ένας από τους βασικούς λόγους ονομάζεται production blocking: όσο ένας άνθρωπος μιλάει, οι υπόλοιποι πρέπει να περιμένουν, με αποτέλεσμα να διακόπτεται η δική τους διαδικασία σκέψης.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι ομάδες είναι κακές ή ότι πρέπει να σταματήσουμε να συνεργαζόμαστε. Σημαίνει όμως ότι η συνεργασία δεν είναι πάντα το καλύτερο σημείο εκκίνησης της σκέψης. Μερικές φορές χρειαζόμαστε πρώτα ένα δωμάτιο, ένα χαρτί και λίγη σιωπή. Και μετά τους άλλους.

Ζούμε σε μια περίοδο όπου η σιωπή εύκολα παρερμηνεύεται ως κενό. Αν περιμένεις μόνος σου, βγάζεις το κινητό. Αν περπατάς, φοράς ακουστικά. Αν μαγειρεύεις, παίζει podcast. Αν δουλεύεις, υπάρχει μουσική. Κάθε μικρό κενό μπορεί πλέον να γεμίσει αμέσως με πληροφορία. Αυτό όμως σημαίνει ότι χάνουμε σταδιακά κάτι που παλαιότερα υπήρχε χωρίς να χρειάζεται να το προγραμματίσουμε: μη δομημένο χρόνο σκέψης.

Για έναν εσωστρεφή, αυτός ο χρόνος δεν είναι πολυτέλεια. Είναι συχνά ο χώρος στον οποίο συμβαίνει η πραγματική επεξεργασία. Η σκέψη συνεχίζεται αφού τελειώσει η συζήτηση. Μια ιδέα χρειάζεται να μείνει λίγο περισσότερο στο μυαλό πριν πάρει μορφή. Μια απόφαση δεν γίνεται καλύτερη επειδή πάρθηκε γρηγορότερα.

Και εδώ το Quiet αποκτά ενδιαφέρον ακόμη και για ανθρώπους που δεν θεωρούν τον εαυτό τους εσωστρεφή. Γιατί το ερώτημα δεν είναι τελικά σε ποια κατηγορία προσωπικότητας ανήκουμε. Είναι αν έχουμε δημιουργήσει έναν τρόπο ζωής που μας αφήνει αρκετό χώρο για βαθιά σκέψη.

Δεν χρειάζεται ο ηγέτης να είναι ο πιο δυνατός άνθρωπος στο δωμάτιο

Ίσως πουθενά το Extrovert Ideal να μην είναι πιο ισχυρό από ό,τι στην ηγεσία. Ο ηγέτης που έχουμε μάθει να φανταζόμαστε έχει παρουσία, charisma, δυνατή φωνή, παίρνει γρήγορα αποφάσεις και κυριαρχεί σε ένα δωμάτιο. Η πραγματικότητα όμως είναι πιο σύνθετη.

Έρευνα των Adam Grant, Francesca Gino και David Hofmann -ακαδημαϊκοί ερευνητές στον χώρο της οργανωσιακής ψυχολογίας, της ηγεσίας και της συμπεριφοράς στις επιχειρήσεις- εξέτασε τι συμβαίνει όταν διαφορετικοί τύποι ηγετών διοικούν διαφορετικούς τύπους ομάδων. Το συμπέρασμα δεν ήταν ότι οι εσωστρεφείς είναι καλύτεροι ηγέτες. Ήταν πολύ πιο ενδιαφέρον: εξαρτάται από την ομάδα. Όταν οι εργαζόμενοι ήταν περισσότερο παθητικοί, οι εξωστρεφείς ηγέτες μπορούσαν να λειτουργήσουν καλύτερα. Όταν όμως οι εργαζόμενοι ήταν ενεργοί, πρότειναν ιδέες και έπαιρναν πρωτοβουλίες, η απόδοση μπορούσε να είναι καλύτερη με πιο εσωστρεφείς leaders, οι οποίοι εμφανίζονταν περισσότερο δεκτικοί στις προτάσεις των άλλων.

Υπάρχει εδώ μια πολύ απλή ιδέα με τεράστια σημασία: η ηγεσία δεν είναι μόνο η ικανότητα να κάνεις τους άλλους να σε ακούσουν. Είναι και η ικανότητα να ακούσεις εσύ τους άλλους. Και η δεύτερη ικανότητα κάνει πολύ λιγότερο θόρυβο.

Η σύγχρονη κουλτούρα αγαπά την ταχύτητα. Ποιος απάντησε πρώτος; Ποιος έχει έτοιμη άποψη; Ποιος μπορεί να αυτοσχεδιάσει; Ποιος μπορεί να υπερασπιστεί αμέσως τη θέση του; Όμως η ταχύτητα σκέψης και η ποιότητα σκέψης δεν είναι το ίδιο πράγμα.

Υπάρχουν άνθρωποι που καταλαβαίνουν τι πιστεύουν την ώρα που μιλούν και άλλοι που χρειάζονται πρώτα να το επεξεργαστούν εσωτερικά. Το πρώτο στιλ είναι πολύ πιο εύκολο να παρατηρηθεί και επομένως πολύ πιο εύκολο να επιβραβευθεί. Σε ένα meeting, εκείνος που μιλάει πέντε φορές γίνεται ορατός. Εκείνος που μιλάει μία φορά, στο τέλος, μπορεί να έχει σκεφτεί περισσότερο — αλλά το σύστημα δεν είναι πάντα σχεδιασμένο ώστε να το αναγνωρίσει.

Το αποτέλεσμα είναι ότι πολλές φορές επιβραβεύουμε τον χρόνο αντίδρασης αντί για το βάθος επεξεργασίας.

Το ίδιο συμβαίνει και έξω από τη δουλειά. Τα social media έχουν κάνει τη γνώμη σχεδόν στιγμιαία υποχρέωση. Συμβαίνει κάτι και σε λίγα λεπτά όλοι καλούνται να ξέρουν τι πιστεύουν γι’ αυτό. Να το γράψουν. Να τοποθετηθούν. Να αντιδράσουν. Μερικές φορές όμως μια ώριμη σκέψη χρειάζεται μία ώρα. Μερικές φορές μία ημέρα. Και μερικές φορές χρειάζεται απλώς να πεις: δεν ξέρω ακόμη.

Υπάρχει και κάτι ακόμη που κάνει το Quiet ίσως πιο επίκαιρο σήμερα απ’ ό,τι όταν κυκλοφόρησε. Η Cain έγραφε για μια κοινωνία που ήδη εκτιμούσε την προσωπικότητα και την αυτοπαρουσίαση. Από τότε, όμως, δημιουργήσαμε μια ολόκληρη οικονομία γύρω από αυτές. Personal branding, LinkedIn, Instagram, TikTok, followers, engagement, thought leadership. Δεν αρκεί να κάνεις. Πρέπει να δείχνεις ότι κάνεις.

Για τον εσωστρεφή άνθρωπο, αυτό δημιουργεί μια παράξενη σύγκρουση. Μπορεί να είναι εξαιρετικά καλός στη δουλειά του και ταυτόχρονα να δυσφορεί με την ιδέα ότι πρέπει συνεχώς να διαφημίζει πόσο καλός είναι.

Και εδώ υπάρχει ίσως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της εποχής μας: η ορατότητα μπορεί να επηρεάζει την αντίληψη της αξίας χωρίς να είναι η ίδια αξία. Ο άνθρωπος που δημοσιεύει καθημερινά δεν γνωρίζει απαραίτητα περισσότερα από εκείνον που δημοσιεύει μία φορά τον μήνα. Εκείνος που μιλά περισσότερο σε ένα συνέδριο δεν έχει απαραίτητα την καλύτερη ιδέα. Εκείνος που γνωρίζει όλους στο δωμάτιο δεν είναι αναγκαστικά ο καλύτερος άνθρωπος για να λύσει το πρόβλημα. Απλώς είναι πιο εύκολο να τον δεις.

Δεν χρειάζεται να γίνεις εξωστρεφής

Ίσως ένα από τα πιο χρήσιμα μηνύματα του Quiet είναι ότι δεν χρειάζεται όλοι να μάθουμε να λειτουργούμε με τον ίδιο τρόπο. Η λύση δεν είναι να χωρίσουμε τον κόσμο σε δύο στρατόπεδα ούτε να αντιστρέψουμε το στερεότυπο και να ισχυριστούμε ότι η εσωστρέφεια είναι ανώτερη. Εξωστρεφείς και εσωστρεφείς φέρνουν διαφορετικά πλεονεκτήματα, και οι περισσότεροι άνθρωποι δεν βρίσκονται καν στα απόλυτα άκρα του φάσματος.

Το ουσιαστικότερο είναι να σταματήσουμε να θεωρούμε ότι υπάρχει μόνο ένας σωστός τρόπος να συμμετέχεις.

Κάποιος σκέφτεται μιλώντας. Κάποιος άλλος σκέφτεται πριν μιλήσει. Κάποιος παράγει ενέργεια μέσα σε μια γεμάτη αίθουσα. Κάποιος χρειάζεται να απομακρυνθεί από αυτήν για λίγο. Κάποιος βρίσκει την ιδέα του μέσα στη συζήτηση. Κάποιος την βρίσκει μόνος του και επιστρέφει αργότερα για να τη μοιραστεί. Δεν χρειάζεται να διορθωθεί κανείς από τους δύο. Χρειάζεται απλώς να υπάρχει χώρος και για τους δύο.

Το Quiet εκδόθηκε σε έναν κόσμο που ήδη μιλούσε πολύ. Δεκατέσσερα χρόνια αργότερα, ο κόσμος όχι μόνο δεν σταμάτησε να μιλάει, αλλά απέκτησε περισσότερους τρόπους από ποτέ να το κάνει. Ίσως γι’ αυτό η ιδέα του βιβλίου ακούγεται σήμερα ακόμη πιο επίκαιρη.

Σε έναν κόσμο όπου όλοι προσπαθούν να ακουστούν, η πραγματική δύναμη μπορεί μερικές φορές να βρίσκεται σε εκείνον που ξέρει πότε να σωπάσει.