Η βιομηχανία του άγχους

Τα 1,6 δισ. ευρώ της παράλληλης εκπαίδευσης, η κούρσα των Πανελλαδικών και η νέα αγορά των μη κρατικών πανεπιστημίων

Κάθε απόγευμα, όταν χτυπάει το κουδούνι των σχολείων, στην Ελλάδα ξεκινά η δεύτερη βάρδια. Χιλιάδες παιδιά αλλάζουν τσάντα και κατευθύνονται σε μια δεύτερη τάξη, του φροντιστηρίου, του ιδιαίτερου, των ξένων γλωσσών, για να αγοράσουν την πρόσθετη προετοιμασία που ένα μεγάλο μέρος των οικογενειών θεωρεί πλέον απαραίτητη. Η χώρα λειτουργεί στην πράξη δύο εκπαιδευτικά συστήματα παράλληλα: ένα δημόσιο και δωρεάν το πρωί και ένα ιδιωτικό και επί πληρωμή το απόγευμα.

Το δεύτερο δεν είναι πια «συνήθεια» ή «ιδιοτροπία». Είναι μια οργανωμένη αγορά, με αλυσίδες, brands και καταγεγραμμένη οικογενειακή δαπάνη που, μαζί με τις ξένες γλώσσες και τα δηλωμένα ιδιαίτερα, φτάνει σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ τα 1,6 δισ. ευρώ τον χρόνο.

Ήρθε η ώρα να τη διαβάσουμε όπως διαβάζουμε κάθε αγορά: με νούμερα. Γιατί πίσω από τα νούμερα κρύβεται κάτι που αφορά εκατοντάδες χιλιάδες ελληνικές οικογένειες. Το ακριβότερο προϊόν που αγοράζουν δεν είναι μόνο η γνώση. Είναι η αίσθηση ασφάλειας ότι το παιδί τους δεν θα μείνει πίσω.

ΤΑ ΝΟΥΜΕΡΑ ΕΝΟΣ ΠΑΡΑΛΛΗΛΟΥ ΣΥΣΤΗΜΑΤΟΣ

Η πιο πρόσφατη και πλήρης ακτινογραφία έρχεται από την τριετή μελέτη του ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ. Το 2023, τα ελληνικά νοικοκυριά δαπάνησαν 614 εκατ. ευρώ μόνο για φροντιστήρια γενικής εκπαίδευσης. Πρόκειται για το υψηλότερο ποσό της τελευταίας δεκαετίας, αυξημένο κατά 35,7% σε πραγματικές τιμές σε σχέση με το 2021, δηλαδή πέρα και πάνω από την επίδραση του πληθωρισμού.

Η μέση οικογενειακή δαπάνη φτάνει τα 180 ευρώ τον μήνα, ενώ το 94,6% του συνολικού ποσού αφορά τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Το φροντιστήριο γενικής εκπαίδευσης παραμένει, κατά κύριο λόγο, συνδεδεμένο με την προετοιμασία για τις Πανελλαδικές.  Και το φροντιστήριο είναι μόνο το ένα ταμείο. Το 2023, οι δαπάνες των ελληνικών νοικοκυριών για ξένες γλώσσες έφτασαν περίπου τα 777 εκατ. ευρώ, σύμφωνα με επεξεργασία στοιχείων της ΕΛΣΤΑΤ από το ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ. Μαζί με τα δηλωμένα ιδιαίτερα, η συνολική καταγεγραμμένη δαπάνη φτάνει, σύμφωνα με τον γενικό διευθυντή του φορέα, τα 1,6 δισ. ευρώ.

Ασφαλώς, δεν είναι κάθε ευρώ αυτού του ποσού αποτέλεσμα σχολικής ανεπάρκειας ή γονεϊκού φόβου. Ειδικά στις ξένες γλώσσες, σημαντικό μέρος της δαπάνης αγοράζει πρόσθετες δεξιότητες και πιστοποιήσεις που δεν συνδέονται άμεσα με τις Πανελλαδικές.

Το συνολικό μέγεθος, όμως, αποτυπώνει πόσο βαθιά έχει εγκατασταθεί η επί πληρωμή εκπαίδευση στην καθημερινότητα της ελληνικής οικογένειας. Η ιδιωτική εκπαιδευτική δαπάνη αντιστοιχούσε το 2023 στο 14% των δημόσιων δαπανών για την εκπαίδευση, ποσοστό-ρεκόρ για τη δεκαετία. Η δεύτερη βάρδια δεν είναι συγκυριακή. Είναι ένας θεσμός με βάθος γενεών.

Η ΑΟΡΑΤΗ ΑΓΟΡΑ: ΟΣΑ ΔΕΝ ΚΑΤΑΓΡΑΦΟΝΤΑΙ

Όλα τα παραπάνω μεγέθη έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό: αποτυπώνουν την καταγεγραμμένη δαπάνη. Σύμφωνα με εκπροσώπους του οργανωμένου φροντιστηριακού κλάδου, σημαντικό μέρος της δραστηριότητας στα ιδιαίτερα μαθήματα παραμένει αδήλωτο και, επομένως, εκτός της επίσημης στατιστικής εικόνας.

Το πραγματικό μέγεθος της αγοράς είναι πάρα πολύ μεγαλύτερο, χωρίς όμως να υπάρχει επίσημη μέτρηση που να επιτρέπει ασφαλή υπολογισμό του. Σύμφωνα με εκτίμηση του προέδρου των φροντιστών Βόρειας Ελλάδας, μια χρονιά ιδιαιτέρων μαθημάτων στη Γ΄ Λυκείου μπορεί να στοιχίσει από 10.000 έως 12.000 ευρώ, έναντι 3.000 έως 3.500 ευρώ σε ένα αδειοδοτημένο φροντιστήριο.

Τα ποσά αυτά δεν αποτελούν επίσημο μέσο όρο της αγοράς. Είναι εκτίμηση εκπροσώπου του κλάδου και πρέπει να διαβάζονται ως τέτοια. Στη βιομηχανία του άγχους, ακόμη και ο επίσημος κλάδος διαμαρτύρεται ότι ανταγωνίζεται τον ανεπίσημο.

ΤΟ ΦΡΟΝΤΙΣΤΗΡΙΟ ΔΕΝ ΔΗΜΙΟΥΡΓΗΣΕ ΜΟΝΟ ΤΟΥ ΤΗΝ ΑΓΟΡΑ

Θα ήταν άδικο, όμως, να παρουσιαστούν τα φροντιστήρια ως οι δημιουργοί του προβλήματος. Ο κλάδος καλύπτει μια υπαρκτή ανάγκη μέσα σε ένα σύστημα με μεγάλες τάξεις, εκτεταμένη ύλη και εξετάσεις που μπορούν να καθορίσουν την εκπαιδευτική διαδρομή ενός παιδιού μέσα σε λίγες ημέρες. Το παράδοξο είναι ότι το φροντιστήριο δεν αποτελεί μόνο μέρος του προβλήματος. Για εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες αποτελεί και την απάντηση σε αυτό.

Όσο το δημόσιο σχολείο συνυπάρχει με ένα εξαιρετικά ανταγωνιστικό εξεταστικό σύστημα, η πρόσθετη διδασκαλία δεν πουλά απλώς φιλοδοξία. Πουλά την αίσθηση ότι το παιδί δεν θα ξεκινήσει την κούρσα ένα βήμα πίσω. Η βιομηχανία του άγχους δεν δημιουργήθηκε επειδή κάποιοι επαγγελματίες αποφάσισαν να εμπορευτούν τον φόβο. Δημιουργήθηκε επειδή το σύστημα μετέτρεψε την εκπαιδευτική ασφάλεια σε αγαθό που αγοράζεται.

Η ΚΟΥΡΣΑ ΕΙΝΑΙ ΓΙΑ ΟΣΟΥΣ ΔΕΝ ΕΧΟΥΝ ΕΞΟΔΟ

Το πιο σκληρό εύρημα της μελέτης δεν είναι το μέγεθος της αγοράς. Είναι η κατανομή του κόστους. Τα νοικοκυριά με μηνιαίο εισόδημα έως 750 ευρώ διαθέτουν για φροντιστήρια το 24,1% του ετήσιου εισοδήματός τους. Στις υψηλότερες εισοδηματικές τάξεις, το αντίστοιχο ποσοστό περιορίζεται στο 3,3%. Η πραγματική ανισότητα, όμως, δεν βρίσκεται μόνο στο πόσο κοστίζει η ίδια κούρσα στον καθένα. Βρίσκεται και στη δυνατότητα εξόδου από αυτήν.

Για ένα μέρος των εύπορων οικογενειών, οι Πανελλαδικές δεν αποτελούν τη μοναδική διαδρομή. Υπάρχουν οι σπουδές στο εξωτερικό, τα ιδιωτικά εκπαιδευτικά προγράμματα και, πλέον, οι νέες επιλογές σπουδών με δίδακτρα εντός Ελλάδας. Οι οικογένειες αυτές μπορεί να πληρώνουν πολύ περισσότερα σε απόλυτους αριθμούς. Διαθέτουν, όμως, περισσότερες διαδρομές.

Για πολλές οικογένειες χωρίς αυτή τη δυνατότητα, το φροντιστήριο γίνεται η βασική διαθέσιμη επένδυση στην προσπάθεια εισαγωγής στο δημόσιο πανεπιστήμιο. Σχεδόν ένας στους δύο γονείς, το 48,7%, δηλώνει πεπεισμένος ότι χωρίς φροντιστήριο το παιδί του δεν θα περνούσε στις Πανελλαδικές.

Εδώ κρύβεται η πιο σκληρή οικονομική λογική του συστήματος. Όταν όλοι όσοι παραμένουν στην κούρσα πληρώνουν για να αποκτήσουν πλεονέκτημα, το πλεονέκτημα υποχωρεί και μένει το κόστος. Το αποτέλεσμα μοιάζει με κούρσα εξοπλισμών: κανείς δεν θέλει να σταματήσει πρώτος, επειδή φοβάται ότι οι υπόλοιποι θα συνεχίσουν.

Οι ίδιοι οι γονείς γνωρίζουν αυτή την αντίφαση. Περίπου οι μισοί θεωρούν ότι τα φροντιστήρια επιβαρύνουν οικονομικά την οικογένεια και υπερφορτώνουν τους μαθητές. Την ίδια στιγμή, σχεδόν επτά στους δέκα γονείς και νέους δηλώνουν αρκετά έως πολύ ικανοποιημένοι από τη φροντιστηριακή εκπαίδευση. Δεν υπάρχει καθαρότερη απόδειξη ότι το προϊόν που αγοράζεται δεν είναι μόνο η γνώση.

Το φροντιστήριο λειτουργεί, για ένα μεγάλο μέρος των οικογενειών, και ως ασφάλιστρο απέναντι στην αβεβαιότητα.Και τα ασφάλιστρα πληρώνονται ακόμη και όταν εκείνος που τα καταβάλλει δυσφορεί για το κόστος τους.

ΤΟ ΝΕΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ: Η ΑΒΕΒΑΙΟΤΗΤΑ ΑΠΟΚΤΑ ΝΕΑ ΕΞΟΔΟ

Στην αγορά των μη κρατικών πανεπιστημίων δεν πωλείται το ίδιο προϊόν με εκείνο του φροντιστηρίου. Υπάρχει, όμως, ένα κοινό νήμα: η αναζήτηση μιας πληρωμένης εναλλακτικής απέναντι στην εκπαιδευτική αβεβαιότητα.

Τέσσερα παραρτήματα ξένων πανεπιστημίων αδειοδοτήθηκαν αρχικά για το ακαδημαϊκό έτος 2025-2026. Για το 2026-2027 υπογράφηκαν επτά επιπλέον αποφάσεις αδειοδότησης, από τις οποίες τέσσερις αφορούσαν νέες αιτήσεις και τρεις αιτήσεις που εγκρίθηκαν έπειτα από επαναξιολόγηση. Η νέα αγορά γεννήθηκε, όμως, μαζί με ένα σύνθετο θεσμικό και δικαστικό κεφάλαιο.

Τον Αύγουστο του 2026, το Συμβούλιο της Επικρατείας ακύρωσε συγκεκριμένες πράξεις αδειοδότησης και πιστοποίησης που αφορούσαν παραρτήματα συνδεδεμένα με τα University of Keele, University of York και Open University μέσω του Anatolia College. Οι αποφάσεις εντόπισαν διαφορετικά προβλήματα ανά περίπτωση: από την ολοκλήρωση του ελέγχου των κτιριακών προϋποθέσεων έως τη σύνθεση αξιολογικής επιτροπής και την έλλειψη επαρκώς συγκεκριμένων ποσοτικών και ποιοτικών κριτηρίων για την πιστοποίηση προγραμμάτων σπουδών.

Η κρίσιμη νομική διάκριση είναι ότι το Συμβούλιο της Επικρατείας δεν έκρινε αντισυνταγματικό τον ίδιο τον θεσμό των παραρτημάτων ξένων πανεπιστημίων. Οι ακυρώσεις αφορούσαν τον τρόπο εφαρμογής του θεσμικού πλαισίου στις συγκεκριμένες περιπτώσεις. Στα τέλη Αυγούστου, τα παραρτήματα των University of Keele και University of York έλαβαν εκ νέου άδειες εγκατάστασης και λειτουργίας, μετά την επανάληψη της διοικητικής διαδικασίας σε συμμόρφωση με τις αποφάσεις του δικαστηρίου.

Η υπόθεση, επομένως, δεν δείχνει ότι η αγορά κλείνει. Δείχνει ότι ανοίγει ενώ οι διαδικασίες λειτουργίας, αξιολόγησης και πιστοποίησής της εξακολουθούν να δοκιμάζονται θεσμικά και δικαστικά. Για μια επιχείρηση ή ένα διεθνές πανεπιστήμιο που εξετάζει την είσοδό του στον χώρο, το μήνυμα είναι διπλό: η ελληνική αγορά ανώτατης εκπαίδευσης με δίδακτρα ανοίγει, αλλά η ποιότητα της διοικητικής προετοιμασίας και της κανονιστικής συμμόρφωσης θα αποτελέσει μέρος του ίδιου του επιχειρηματικού μοντέλου.

Για τις οικογένειες που έως τώρα πλήρωναν δίδακτρα, ενοίκια και εισιτήρια στο εξωτερικό, δημιουργείται μια νέα επιλογή εντός Ελλάδας.Η σύνδεση με το φροντιστήριο δεν βρίσκεται στο προϊόν. Βρίσκεται στο βαθύτερο αίτημα που κινεί ολόκληρη την αγορά: να περιοριστεί η αβεβαιότητα γύρω από το μέλλον του παιδιού.Για όσους μπορούν να πληρώσουν, η αβεβαιότητα γύρω από την πρόσβαση στην ανώτατη εκπαίδευση αποκτά πλέον μία ακόμη έξοδο εντός συνόρων.

ΤΟ ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Ο ΦΟΡΟΣ ΠΟΥ ΔΕΝ ΨΗΦΙΣΤΗΚΕ ΠΟΤΕ

Αν τη δει κανείς ψυχρά ως αγορά, η επί πληρωμή συμπληρωματική εκπαίδευση διαθέτει χαρακτηριστικά που κάθε κλάδος θα ζήλευε: βαθιά ριζωμένη ζήτηση, διαχρονικότητα και αξιοσημείωτη ανθεκτικότητα στις πιέσεις του οικογενειακού προϋπολογισμού. Μεταξύ 2021 και 2023, η πραγματική δαπάνη για φροντιστήρια αυξήθηκε κατά 35,7%.

Η ζήτηση αυτής της αγοράς τροφοδοτείται από ένα από τα σταθερότερα ανθρώπινα συναισθήματα: τον φόβο των γονέων ότι το παιδί τους μπορεί να μείνει πίσω. Αυτό δεν σημαίνει ότι οι φροντιστές δημιούργησαν τον φόβο. Σημαίνει ότι δραστηριοποιούνται σε ένα σύστημα που δημιουργεί μεγάλη και επαναλαμβανόμενη ζήτηση για περισσότερη προετοιμασία, περισσότερες πιθανότητες και περισσότερη βεβαιότητα.

Ως κοινωνικό φαινόμενο, όμως, το ίδιο σύστημα λειτουργεί σαν ένας φόρος που δεν ψηφίστηκε ποτέ από καμία Βουλή. Εισπράττεται κάθε μήνα από εκατοντάδες χιλιάδες οικογένειες και επιβαρύνει δυσανάλογα όσους έχουν τα χαμηλότερα εισοδήματα. Η χώρα που ξοδεύει τόσα, με τόση συνέπεια, επί τόσες γενιές, για να «περάσουν» τα παιδιά της, έχει αποδείξει ότι θεωρεί την εκπαίδευση ύψιστη προτεραιότητα.

Της μένει το δυσκολότερο: να απαιτήσει ένα σύστημα στο οποίο αυτή η προτεραιότητα δεν θα χρειάζεται μια δεύτερη βάρδια για να πραγματωθεί. Μέχρι τότε, η βιομηχανία του άγχους θα συνεχίσει να κάνει αυτό που κάνει καλύτερα: να πουλάει ελπίδα, με τον μήνα.