Γιατί δεν θυμόμαστε πια αριθμούς;

Υπήρχε μια εποχή κατά την οποία πολλοί άνθρωποι γνώριζαν απ’ έξω το σταθερό του σπιτιού τους, των γονιών τους, των καλύτερων φίλων τους, ίσως και της δουλειάς τους. Θυμόμασταν γενέθλια χωρίς ειδοποίηση, ξέραμε μια διεύθυνση επειδή την είχαμε γράψει πολλές φορές και μπορούσαμε να φτάσουμε κάπου επειδή είχαμε αποθηκεύσει τη διαδρομή. Σήμερα ένα μεγάλο μέρος αυτών των πληροφοριών βρίσκεται σε μια συσκευή που κουβαλάμε παντού.

Δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να γνωρίζουμε έναν αριθμό τηλεφώνου όταν αρκεί να γράψουμε δύο γράμματα ενός ονόματος. Δεν χρειάζεται να θυμηθούμε ημερομηνία όταν το ημερολόγιο θα μας ενημερώσει. Δεν χρειάζεται να συγκρατήσουμε πού διαβάσαμε κάτι, αρκεί να γνωρίζουμε περίπου τι πρέπει να πληκτρολογήσουμε για να το ξαναβρούμε.

Δεν χειροτερεύει απαραίτητα η μνήμη μας

Η εύκολη ερμηνεία είναι ότι η μνήμη μας χειροτερεύει. Η πιο ενδιαφέρουσα είναι ότι αλλάζει ο τρόπος με τον οποίο αποφασίζουμε τι αξίζει να θυμόμαστε. Το 2011, οι ερευνητές Betsy Sparrow, Jenny Liu και Daniel Wegner δημοσίευσαν στο διεθνές επιστημονικό περιοδικό Science μια σειρά πειραμάτων που έγιναν γνωστά ως Google effect. Όταν οι συμμετέχοντες πίστευαν ότι πληροφορίες που μόλις είχαν δει θα αποθηκεύονταν σε έναν υπολογιστή και θα ήταν διαθέσιμες αργότερα, θυμούνταν λιγότερο καλά τις ίδιες τις πληροφορίες. Αντίθετα, θυμούνταν καλύτερα πού μπορούσαν να τις βρουν.

Οι ερευνητές περιέγραψαν το Διαδίκτυο ως μια μορφή εξωτερικής ή «διαμοιραζόμενης» μνήμης: αντί να αποθηκεύουμε τα πάντα μέσα μας, αποθηκεύουμε ένα μέρος της γνώσης στο περιβάλλον μας και θυμόμαστε τον δρόμο προς αυτήν.

Η ιδέα δεν γεννήθηκε μαζί με την Google. Οι άνθρωποι χρησιμοποιούν εξωτερικά βοηθήματα μνήμης εδώ και χιλιάδες χρόνια. Γράφουμε λίστες, κρατάμε ημερολόγια, σημειώνουμε ραντεβού, φτιάχνουμε αρχεία και αφήνουμε ένα αντικείμενο μπροστά στην πόρτα για να θυμηθούμε ότι πρέπει να το πάρουμε μαζί μας.

Στην ψυχολογία αυτή η διαδικασία ονομάζεται γνωστική εκφόρτωση: μεταφέρουμε μέρος μιας νοητικής εργασίας στο περιβάλλον ώστε να μειώσουμε το φορτίο που πρέπει να κρατήσουμε μέσα στο μυαλό μας. Δεν είναι αποτυχία της μνήμης αλλά στρατηγική. Αν γράψουμε μια λίστα για το σούπερ μάρκετ, μπορούμε να χρησιμοποιήσουμε την προσοχή μας για κάτι άλλο αντί να επαναλαμβάνουμε έξι προϊόντα μέσα στο κεφάλι μας.

Το κινητό έγινε η εξωτερική μας μνήμη

Η διαφορά είναι ότι η εξωτερική μνήμη έγινε πλέον σχεδόν απεριόριστη και πάντοτε διαθέσιμη. Το κινητό δεν κρατά μόνο μερικά τηλέφωνα. Κρατά ολόκληρη την κοινωνική μας ζωή, φωτογραφίες, σημειώσεις, emails, χιλιάδες μηνύματα, χάρτες και πρόσβαση σχεδόν σε όλη τη δημόσια γνώση. Αυτό αλλάζει και τις προσδοκίες του εγκεφάλου. Μια μετα-ανάλυση που δημοσιεύθηκε το 2024 και εξέτασε τη σχετική έρευνα βρήκε ενδείξεις ότι η συστηματική αναζήτηση στο Διαδίκτυο συνδέεται με αλλαγές στον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε και θυμόμαστε πληροφορίες. Οι ερευνητές διαπίστωσαν επίσης ότι το φαινόμενο εμφανιζόταν εντονότερα σε χρήση κινητού τηλεφώνου απ’ ό,τι υπολογιστή, αν και προειδοποιούν ότι η σχέση είναι σύνθετη και δεν μπορεί να συνοψιστεί στην ιδέα ότι «το Internet καταστρέφει τη μνήμη».

Αυτό το τελευταίο είναι σημαντικό. Ο όρος «digital amnesia» είναι εντυπωσιακός, αλλά μπορεί να δημιουργήσει λάθος εικόνα. Δεν υπάρχουν ισχυρά στοιχεία ότι οι άνθρωποι χάνουν γενικευμένα την ικανότητα να θυμούνται επειδή διαθέτουν smartphone. Ανασκοπήσεις της έρευνας έχουν επισημάνει ότι οι άμεσες αποδείξεις πως οι κινητές συσκευές προκαλούν συνολική επιδείνωση της μνήμης παραμένουν περιορισμένες. Αυτό που φαίνεται πιο πειστικό είναι ότι προσαρμόζουμε τη μνήμη μας στο περιβάλλον. Όταν μια πληροφορία θεωρείται εύκολα ανακτήσιμη, υπάρχει μικρότερο κίνητρο να επενδύσουμε προσπάθεια στην αποθήκευσή της.

Κάθε νέα τεχνολογία αλλάζει αυτό που χρειάζεται να θυμόμαστε

Το ίδιο είχε συμβεί με πολύ παλαιότερες τεχνολογίες. Η γραφή μάς επέτρεψε να σταματήσουμε να βασιζόμαστε αποκλειστικά στην προφορική μετάδοση. Το βιβλίο έκανε περιττή την απομνημόνευση τεράστιων κειμένων. Η αριθμομηχανή μείωσε την ανάγκη να κάνουμε ορισμένους υπολογισμούς στο μυαλό. Κάθε φορά η ανθρωπότητα έχανε μια ανάγκη και αποκτούσε μια νέα δυνατότητα. Το ερώτημα επομένως δεν είναι αν πρέπει να επιστρέψουμε στην εποχή κατά την οποία θυμόμασταν δεκαπέντε τηλεφωνικούς αριθμούς. Είναι τι συμβαίνει όταν σχεδόν καμία πληροφορία δεν χρειάζεται πλέον να περάσει από τη διαδικασία της απομνημόνευσης.

Η μνήμη δεν είναι απλώς αποθηκευτικός χώρος. Αυτό που ήδη γνωρίζουμε επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο καταλαβαίνουμε κάτι καινούργιο. Είναι δύσκολο να σκεφτούμε βαθιά για ένα θέμα αν κάθε βασικό στοιχείο πρέπει κάθε φορά να αναζητείται εξωτερικά. Ακόμη και η μετα-ανάλυση του 2024 βρήκε ότι άνθρωποι με μεγαλύτερη υπάρχουσα βάση γνώσεων φαίνονταν λιγότερο ευάλωτοι στις επιδράσεις της συνεχούς διαδικτυακής αναζήτησης. Η εξωτερική μνήμη μπορεί να μας απαλλάξει από λεπτομέρειες, αλλά δεν αντικαθιστά αυτό που ήδη υπάρχει στο μυαλό και μας επιτρέπει να συνδέσουμε πληροφορίες μεταξύ τους.

Θυμόμαστε λιγότερους αριθμούς, όχι απαραίτητα λιγότερα πράγματα

Υπάρχει επίσης μια μικρή προσωπική διάσταση που δύσκολα μετριέται σε πείραμα. Κάποτε ένας τηλεφωνικός αριθμός ήταν δεμένος με έναν άνθρωπο. Τα ψηφία ενός παλιού σπιτιού μπορούν ακόμη και σήμερα να εμφανιστούν αυθόρμητα στη μνήμη δεκαετίες αφού σταματήσαμε να τα χρησιμοποιούμε. Δεν είχαν κάποια ιδιαίτερη σημασία από μόνα τους, αλλά επαναλήφθηκαν τόσες φορές ώστε έγιναν μέρος μιας περιόδου της ζωής. Σήμερα οι περισσότεροι αριθμοί υπάρχουν πίσω από ονόματα. Ίσως αυτό είναι πιο λογικό και σίγουρα πιο εύκολο.

Κάτι όμως έχει αλλάξει στη σχέση μας με την πληροφορία: γνωρίζουμε πολύ περισσότερα πράγματα στα οποία μπορούμε να αποκτήσουμε πρόσβαση και πολύ λιγότερα από αυτά χρειάζεται να τα κουβαλάμε συνεχώς μαζί μας.

Δεν χρειάζεται να αντιμετωπιστεί αυτό ως απώλεια. Μπορεί να είναι μια νέα κατανομή εργασίας ανάμεσα στον άνθρωπο και στα εργαλεία του. Η μνήμη μας κρατά όσα θεωρεί ότι χρειάζονται και η συσκευή αναλαμβάνει ένα τεράστιο αρχείο λεπτομερειών.

Το ενδιαφέρον είναι ότι, όσο πιο αξιόπιστο γίνεται το εξωτερικό αρχείο, τόσο λιγότερο συνειδητοποιούμε πόσο πολύ βασιζόμαστε σε αυτό. Μέχρι να μείνει το κινητό από μπαταρία.Και να ανακαλύψουμε ότι γνωρίζουμε το όνομα του ανθρώπου που πρέπει να καλέσουμε, αλλά όχι τον αριθμό του.