Η Ευρώπη που ψωνίζει τις Κυριακές και η Ευρώπη που κρατά τα μαγαζιά κλειστά

Μια Κυριακή στο Βερολίνο μπορεί να είναι μικρή πολιτισμική έκπληξη για όποιον έχει συνηθίσει να συνδυάζει τη βόλτα με τα ψώνια. Οι βιτρίνες είναι φωτισμένες και τα εμπορεύματα περιμένουν πίσω από τα τζάμια, αλλά οι πόρτες των περισσότερων καταστημάτων μένουν κλειδωμένες.

Στους δρόμους κυκλοφορεί κόσμος, τα καφέ είναι γεμάτα και οι υπαίθριες αγορές έχουν τη δική τους ζωή. Η πόλη δεν έχει σταματήσει. Απλώς δεν θεωρεί αυτονόητο ότι η κυριακάτικη έξοδος πρέπει να καταλήγει στο ταμείο. Στην Αθήνα, αντίθετα, μια ανοιχτή Κυριακή μπορεί να γεμίσει την Ερμού και τα εμπορικά κέντρα με οικογένειες, παρέες και καταναλωτές που βρίσκουν μια επιπλέον ευκαιρία για αγορές. Για πολλούς είναι μια ευκολία που λύνει το πρόβλημα μιας πιεσμένης εβδομάδας. Για τους εργαζόμενους πίσω από τους πάγκους και στα ταμεία, η ίδια Κυριακή σημαίνει κάτι εντελώς διαφορετικό.

Κάπως έτσι η ευρωπαϊκή ενιαία αγορά αποκαλύπτει μια από τις πιο ενδιαφέρουσες αντιφάσεις της. Έχει ενοποιήσει τη διακίνηση προϊόντων, κεφαλαίων και υπηρεσιών, αλλά δεν έχει βρει κοινό τρόπο να αντιμετωπίσει την πιο φορτισμένη ημέρα της εβδομάδας. Κάθε χώρα έχει τη δική της απάντηση, και κάθε απάντηση, πέρα από την κοινωνική της διάσταση, μοιράζει αλλιώς τα οφέλη και τα βάρη ανάμεσα στα μεγάλα και στα μικρά καταστήματα, στις αλυσίδες και στους ανεξάρτητους, στο φυσικό και στο ηλεκτρονικό εμπόριο. Και όπως δείχνει η ευρωπαϊκή εμπειρία, η Κυριακή δεν δημιουργεί αναγκαστικά περισσότερες αγορές. Αλλάζει όμως ποιος τις κάνει δικές του, πότε γίνονται και με ποιο κόστος εργασίας.

Γερμανία: η Κυριακή που ήταν κλειστή και αυτονόητη

Στη Γερμανία η κυριακάτικη αργία είναι βαθιά ριζωμένη στην καθημερινότητα. Το Βερολίνο αφήνει τα καταστήματα να ανοίγουν όποτε θέλουν από Δευτέρα έως Σάββατο, ακόμη και όλο το εικοσιτετράωρο. Την Κυριακή, όμως, ο κανόνας αντιστρέφεται. Τα περισσότερα καταστήματα κλείνουν, με εξαιρέσεις για ορισμένες κατηγορίες επιχειρήσεων, για σημεία σε σταθμούς και αεροδρόμια και για λίγες Κυριακές τον χρόνο που συνδέονται με μεγάλες εκδηλώσεις της πόλης. Αυτό δεν σημαίνει ότι η γερμανική κοινωνία απορρίπτει την κατανάλωση. Σημαίνει ότι έχει επιλέξει να βάζει ένα συλλογικό όριο. Για τον τουρίστα, το κλειστό πολυκατάστημα είναι ενόχληση. Για τον εργαζόμενο, η ίδια κλειστή πόρτα σημαίνει ότι θα δει την οικογένεια ή τους φίλους του μια ημέρα που είναι ελεύθεροι κι εκείνοι. Ο ελεύθερος χρόνος αξίζει αλλιώς όταν είναι κοινός.

Η ισορροπία αυτή, όμως, δέχεται πλέον πίεση από το ίδιο το εμπόριο. Τον Ιούλιο, ο Γερμανικός Σύνδεσμος Λιανεμπορίου (HDE) ζήτησε δημόσια περισσότερες ανοιχτές Κυριακές, με το επιχείρημα ότι μόνο έτσι τα κέντρα των πόλεων θα μείνουν ζωντανά. Στο ίδιο μέτωπο βρέθηκε, παραδόξως, και ο σύνδεσμος του ηλεκτρονικού εμπορίου. Το επιχείρημα των εμπόρων είναι απλό: για τα περισσότερα ηλεκτρονικά καταστήματα η Κυριακή είναι η καλύτερη ημέρα της εβδομάδας, όπως επισημαίνει το Ινστιτούτο Έρευνας Λιανεμπορίου της Κολωνίας (IFH). Άρα η κλειστή βιτρίνα αφήνει ανοιχτό πεδίο στην οθόνη. Απέναντι, το συνδικάτο Verdi δηλώνει ότι θα υπερασπιστεί την κυριακάτικη αργία μέχρι και στο Συνταγματικό Δικαστήριο. Η γερμανική Κυριακή, που για δεκαετίες έμοιαζε αδιαπραγμάτευτη, έχει γίνει ξανά πεδίο σύγκρουσης.

Παρόμοια είναι η εικόνα στην Αυστρία. Στη Βιέννη τα περισσότερα καταστήματα μένουν κλειστά τις Κυριακές, με εξαιρέσεις για σταθμούς, αεροδρόμια, μουσεία, θέατρα και χώρους εκδηλώσεων. Ο αυστριακός νόμος βάζει όριο και στις υπόλοιπες ημέρες: ένα κατάστημα δεν μπορεί να μένει ανοιχτό πάνω από 72 ώρες την εβδομάδα. Η πίεση για αλλαγή υπάρχει κι εκεί, αλλά αφορά κυρίως τις καθημερινές. Χαρακτηριστικό είναι ότι ακόμη και ο επικεφαλής της Rewe στην Αυστρία, που ζητά περισσότερες ώρες τις καθημερινές, έχει πει δημόσια ότι θεωρεί σωστό να μένουν τα καταστήματα κλειστά την Κυριακή, γιατί είναι η ημέρα της οικογένειας.

Πολωνία: πού πήγαν οι αγορές όταν έκλεισαν τα μεγάλα

Η Πολωνία είναι ίσως η πιο διδακτική περίπτωση, γιατί οι περιορισμοί δεν είναι κατάλοιπο του παρελθόντος. Μπήκαν το 2018, με πρόταση του συνδικάτου Αλληλεγγύη, και αυστηροποιήθηκαν σταδιακά. Φέτος τα καταστήματα μπορούν να ανοίξουν οκτώ Κυριακές, οι τρεις από αυτές τον Δεκέμβριο. Ένας από τους στόχους του νόμου ήταν να στηριχτούν τα μικρά οικογενειακά μαγαζιά της γειτονιάς, που θα έπαιρναν τους πελάτες των υπεραγορών τις Κυριακές.

Ο νόμος, όμως, προέβλεπε δεκάδες εξαιρέσεις, ανάμεσά τους τα καταστήματα όπου πουλάει ο ίδιος ο ιδιοκτήτης και τα σημεία που προσφέρουν ταχυδρομικές υπηρεσίες. Η αλυσίδα μικρών καταστημάτων Żabka, που λειτουργεί με franchise, τις αξιοποίησε από την αρχή: τα περισσότερα καταστήματά της έμειναν ανοιχτά τις Κυριακές, με τον franchisee στο ταμείο. Τα μίνι μάρκετ των πρατηρίων καυσίμων είδαν μεγάλη αύξηση στις πωλήσεις τροφίμων. Η ανάλυση του πολωνικού υπουργείου Επιχειρηματικότητας κατέγραψε ότι τα καταστήματα που εξαιρούνταν από την απαγόρευση αύξησαν τον τζίρο τους και ότι σημαντικό μέρος των κυριακάτικων αγορών μεταφέρθηκε στο διαδίκτυο. Τα μικρά ανεξάρτητα μαγαζιά, πάντως, έκλειναν ήδη επί χρόνια πριν από τον νόμο, καθώς ο πελάτης στρεφόταν στις αλυσίδες εκπτώσεων, και ο νόμος δεν άλλαξε αυτή την πορεία.

Το επιχειρηματικό δίδαγμα είναι ότι ένας κανόνας για το ωράριο δεν μένει ποτέ απλός κανόνας για το ωράριο. Η κατανάλωση δεν εξαφανίστηκε. Μετακινήθηκε στην Παρασκευή και στο Σάββατο, στα καταστήματα που μπορούσαν να αξιοποιήσουν τις εξαιρέσεις, όπως τα μικρά καταστήματα με franchisee και τα πρατήρια, και στο διαδίκτυο. Πλεονέκτημα απέκτησε όποιος μπορούσε να προσαρμόσει γρήγορα τη μορφή του στον νόμο, όχι απαραίτητα εκείνος που ο νόμος ήθελε να προστατέψει.

Ουγγαρία: το πείραμα που κράτησε έναν χρόνο

Πριν από την Πολωνία, το είχε δοκιμάσει η Ουγγαρία. Τον Μάρτιο του 2015 έκλεισαν τις Κυριακές όλα σχεδόν τα καταστήματα, εκτός από τα πολύ μικρά. Έναν χρόνο αργότερα, τον Απρίλιο του 2016, η Βουλή κατάργησε την απαγόρευση. Ο λόγος ήταν πολιτικός πριν από οικονομικός: το μέτρο είχε γίνει έντονα αντιδημοφιλές και η αντιπολίτευση είχε πάρει έγκριση για δημοψήφισμα σχετικά με την κατάργησή του. Η κυβέρνηση έκανε πίσω πριν αυτό πραγματοποιηθεί. Η ουγγρική περίπτωση δείχνει ότι μια κοινωνία που έχει ήδη συνηθίσει τα ανοιχτά μαγαζιά δύσκολα δέχεται να γυρίσει πίσω. Είναι πιο εύκολο να διατηρήσεις μια κλειστή Κυριακή που ήδη υπάρχει απ’ ό,τι να επιβάλεις μια καινούργια.

Αγγλία και Ουαλία: το όριο μπαίνει στα τετραγωνικά

Στην Αγγλία και στην Ουαλία το ζήτημα λύθηκε με έναν τρόπο σχεδόν λογιστικό. Από το 1994, τα καταστήματα έως 280 τετραγωνικά μπορούν να ανοίγουν την Κυριακή όσο θέλουν. Τα μεγαλύτερα έχουν δικαίωμα σε έξι συνεχόμενες ώρες, μέσα στο διάστημα από τις 10 το πρωί έως τις 6 το απόγευμα. Η λογική είναι καθαρά επιχειρηματική: δεν κλείνει η Κυριακή, μοιράζεται. Το μικρό κατάστημα της γειτονιάς αποκτά πλεονέκτημα χρόνου απέναντι στο υπερκατάστημα, και ο εργαζόμενος της μεγάλης αλυσίδας αποκτά μικρότερη βάρδια. Η πρόταση χαλάρωσης του ορίου που έφερε η βρετανική κυβέρνηση το 2015 καταψηφίστηκε στη Βουλή των Κοινοτήτων.

Γαλλία: όταν η Κυριακή έχει κόστος

Η Γαλλία ακολουθεί έναν δρόμο ανάμεσα σε όλα αυτά. Η κυριακάτικη ανάπαυση παραμένει ο γενικός κανόνας, αλλά οι εξαιρέσεις είναι πολλές και δεν ισχύουν οι ίδιοι όροι για όλες. Στις διεθνείς τουριστικές ζώνες, όπως οι μεγάλοι εμπορικοί δρόμοι του Παρισιού, τα καταστήματα μπορούν να ανοίγουν κάθε Κυριακή, και τα ανταλλάγματα για τους εργαζόμενους ορίζονται με συλλογική συμφωνία. Αλλού, ο δήμαρχος μπορεί να επιτρέψει έως 12 Κυριακές τον χρόνο. Εκείνες τις Κυριακές η δουλειά είναι εθελοντική, με γραπτή συναίνεση του εργαζόμενου, και αμείβεται τουλάχιστον διπλά, με επιπλέον ρεπό. Σε αυτές τις περιπτώσεις ο γαλλικός νόμος δεν επιτρέπει απλώς την Κυριακή. Τη συνδέει με εγγυήσεις για τον εργαζόμενο και με κόστος για την επιχείρηση, ώστε να ανοίγει κανείς μόνο όπου περιμένει πραγματικά κίνηση.

Το πιο ενδιαφέρον εύρημα, όμως, έρχεται από την έρευνα. Οικονομολόγοι της Εθνικής Στατιστικής Υπηρεσίας της Γαλλίας (INSEE) και της Σχολής Οικονομικών του Παρισιού μελέτησαν τι άλλαξε όταν, το 2016, άνοιξαν οι Κυριακές σε περίπου τριάντα τουριστικές ζώνες της χώρας. Η δουλειά την Κυριακή αυξήθηκε απότομα, αλλά ούτε οι πωλήσεις ούτε η απασχόληση στο λιανεμπόριο αυξήθηκαν σημαντικά σε αυτές τις ζώνες. Άλλαξε, όμως, ποιοι δουλεύουν. Οι εργοδότες προτίμησαν πιο έμπειρους υπαλλήλους, που μπορούν να κρατήσουν μόνοι τους ένα κατάστημα, ενώ μειώθηκε αισθητά το ποσοστό των λιγότερο έμπειρων εργαζομένων και των μονογονέων, για τους οποίους η δουλειά την Κυριακή είναι δύσκολο να συνδυαστεί με την οικογένεια. Η ανοιχτή Κυριακή δεν μεγάλωσε την πίτα. Άλλαξε τη σύνθεση εκείνων που τη μοιράζονται.

Η ελληνική εκδοχή: οκτώ Κυριακές για όλους, η τουριστική περίοδος για λίγους

Η ελληνική εκδοχή είναι πιο σύνθετη απ’ όσο νομίζει κανείς. Σε όλη τη χώρα, τα καταστήματα μπορούν να ανοίξουν προαιρετικά οκτώ συγκεκριμένες Κυριακές: τις δύο πρώτες των χειμερινών εκπτώσεων, την πρώτη των θερινών, την Κυριακή των Βαΐων, την τελευταία Κυριακή του Νοεμβρίου, τις δύο πριν από τα Χριστούγεννα και την τελευταία του χρόνου. Παράλληλα, ο νόμος επιτρέπει την προαιρετική λειτουργία τις Κυριακές από τον Μάιο έως τον Οκτώβριο, εκτός από τη δεύτερη Κυριακή του Αυγούστου, σε συγκεκριμένες περιοχές με έντονη εμπορική και τουριστική κίνηση: στον Δήμο Αθηναίων, σε περιοχές του Πειραιά και των νότιων προαστίων, στο ιστορικό κέντρο της Θεσσαλονίκης και γύρω από το αεροδρόμιο. Στον Δήμο Αθηναίων, δηλαδή, η δυνατότητα να ανοίξει ένα κατάστημα επεκτείνεται στις Κυριακές της περιόδου Μαΐου–Οκτωβρίου που προβλέπει ο νόμος, ενώ λίγα χιλιόμετρα πιο πέρα ισχύει το καθεστώς των οκτώ.

Η διαδρομή ως εδώ δεν ήταν ήρεμη, και δείχνει καθαρά ποιος στέκεται πού. Το 2014, μια υπουργική απόφαση επέτρεψε πιλοτικά για έναν χρόνο το άνοιγμα κάθε Κυριακή σε τρεις περιοχές, ανάμεσά τους το ιστορικό κέντρο της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης. Την προσέβαλαν στο Συμβούλιο της Επικρατείας οι εμπορικές συνομοσπονδίες ΕΣΕΕ και ΓΣΕΒΕΕ, η Ομοσπονδία Ιδιωτικών Υπαλλήλων και ο Εμπορικός Σύλλογος Θεσσαλονίκης. Υπέρ της παρενέβησαν ο ΣΕΒ, ο ΣΕΤΕ, ο Σύνδεσμος Επιχειρήσεων Λιανικής και η Επιτροπή Ανταγωνισμού. Το ΣτΕ ακύρωσε τελικά τη συγκεκριμένη απόφαση, κρίνοντας ότι τέτοιο θέμα δεν μπορεί να ρυθμίζεται με απλή υπουργική απόφαση. Το σημερινό καθεστώς για τις τουριστικές περιοχές, όμως, δεν στηρίζεται σε υπουργική απόφαση. Βρίσκεται στο ίδιο το κείμενο του νόμου. Η σύγκρουση, λοιπόν, δεν ήταν απλώς εμπόριο απέναντι σε εργαζόμενους. Στη συγκεκριμένη υπόθεση, από τη μία πλευρά βρέθηκαν φορείς του μικρότερου εμπορίου και των εργαζομένων και από την άλλη εκπρόσωποι της μεγάλης λιανικής, του τουρισμού και της βιομηχανίας.

Η διαφορά αυτή φαίνεται και στο κόστος. Για όσους δουλεύουν την Κυριακή, προβλέπεται προσαύξηση 75% στο νόμιμο ωρομίσθιο για τις ώρες που δουλεύουν και, σύμφωνα με τον νόμο για το εμπόριο και τον Κώδικα Εργατικού Δικαίου, μία επιπλέον ημέρα ανάπαυσης μέσα στην ίδια εβδομάδα, δηλαδή μια μέρα που πρέπει να καλυφθεί με άλλον τρόπο. Για έναν μικρό έμπορο με δύο ή τρεις υπαλλήλους, αν ο τζίρος της Κυριακής απλώς μετακινείται από το Σάββατο, το κόστος μένει και το κέρδος δεν έρχεται. Για ένα εμπορικό κέντρο ή μια διεθνή αλυσίδα, που έχει προσωπικό σε βάρδιες και τραβά πελάτες από όλη την πόλη, η ίδια Κυριακή μπορεί να είναι από τις καλύτερες του χρόνου. Γι’ αυτό τις ανοιχτές Κυριακές τα περισσότερα μικρομεσαία καταστήματα κλείνουν γύρω στις έξι το απόγευμα, ενώ τα εμπορικά κέντρα και τα πολυκαταστήματα μένουν ανοιχτά ως τις οκτώ.

Και υπάρχει ένα ελληνικό παράλληλο της Πολωνίας. Την τελευταία Κυριακή του περσινού Νοεμβρίου και την πρώτη Κυριακή των φετινών θερινών εκπτώσεων, οι μεγάλες αλυσίδες σούπερ μάρκετ έμειναν κλειστές. Τα μικρά καταστήματα γειτονιάς των ίδιων ομίλων, που λειτουργούν με franchise, όπως τα AB Shop & Go και τα My Market Local, έμειναν ανοιχτά. Όπως στη Βαρσοβία, το άνοιγμα της Κυριακής το διαχειρίζεται το μικρό κατάστημα με επιχειρηματία πίσω από τον πάγκο, όχι το μεγάλο. Η ένταση, πάντως, δεν έχει λήξει. Την πρώτη Κυριακή των φετινών θερινών εκπτώσεων, η Ομοσπονδία Ιδιωτικών Υπαλλήλων κήρυξε πανελλαδική απεργία και ζήτησε να κατοχυρωθεί νομικά η κυριακάτικη αργία.

Η Κυριακή του διαδικτύου δεν κλείνει ποτέ

Ενώ οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις διαφωνούν για το πότε ανοίγουν τα φυσικά καταστήματα, ο καταναλωτής μπορεί να παραγγείλει παπούτσια, ηλεκτρονικά ή είδη για το σπίτι οποιαδήποτε ώρα της Κυριακής. Η ψηφιακή βιτρίνα δεν χρειάζεται να σηκώσει ρολά, και η παραγγελία γίνεται χωρίς να χρειάζεται κάποιος πίσω από τον πάγκο εκείνη τη στιγμή. Εδώ η διάκριση έχει σημασία. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μάχη μικρών και μεγάλων: ηλεκτρονικό κατάστημα έχει πλέον και ο μικρός έμπορος. Είναι μάχη ανάμεσα σε δύο κανάλια, από τα οποία το ένα δεσμεύεται από ωράριο και το άλλο όχι. Γι’ αυτό οι περιορισμοί της Κυριακής δεν ευνοούν αποκλειστικά τις μεγάλες πλατφόρμες. Το ποιος ωφελείται εξαρτάται από τις εξαιρέσεις του νόμου και από το επιχειρηματικό μοντέλο κάθε επιχείρησης: από το πόσο καλά δουλεύει και στα δύο κανάλια και από το αν η μορφή της χωράει στα κενά του νόμου.

Η κυριακάτικη αργία, λοιπόν, δεν μπορεί πια να σταματήσει τις αγορές. Μπορεί όμως να προστατεύσει έναν κοινό χρόνο ξεκούρασης για όσους δουλεύουν στο φυσικό εμπόριο. Η ευκολία του ενός είναι συχνά η υποχρέωση του άλλου, και μια ελεύθερη Τρίτη δεν αξίζει όσο μια ελεύθερη Κυριακή, όταν η υπόλοιπη οικογένεια είναι στη δουλειά ή στο σχολείο. Από την άλλη, η δουλειά την Κυριακή μπορεί να φέρει επιπλέον εισόδημα ή να ταιριάζει σε όσους θέλουν να οργανώνουν αλλιώς τον χρόνο τους. Γι’ αυτό οι πιο ώριμες ευρωπαϊκές λύσεις δεν απαντούν με ένα απλό «ναι» ή «όχι», αλλά με όρους: εθελοντική δουλειά και διπλή αμοιβή για τις Κυριακές του δημάρχου στη Γαλλία, όριο ωρών με βάση το μέγεθος στην Αγγλία, προσαύξηση και ρεπό στην Ελλάδα.

Πρέπει κάθε ελεύθερη ημέρα να γίνεται και εμπορική ευκαιρία;

Η Ευρώπη δεν έχει βρει μία κοινή απάντηση, γιατί η απάντηση δεν είναι μόνο οικονομική. Το Βερολίνο, η Βιέννη, η Βαρσοβία, το Λονδίνο, το Παρίσι και η Αθήνα δεν διαφωνούν μόνο για τα ωράρια. Εκφράζουν διαφορετικές ιδέες για το πού τελειώνει η δουλειά και πού αρχίζει ο προσωπικός χρόνος, αλλά και διαφορετικές επιλογές για το ποιο εμπόριο θέλουν να στηρίξουν. Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη αντίφαση της σύγχρονης κατανάλωσης: ζητάμε περισσότερο ελεύθερο χρόνο, αλλά θέλουμε όλο και περισσότερες υπηρεσίες ανοιχτές ακριβώς τις ώρες που δεν δουλεύουμε.

Το πραγματικό ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν πρέπει να ανοίγουν τα μαγαζιά την Κυριακή. Είναι αν μια κοινωνία μπορεί να προστατεύει τον χρόνο των ανθρώπων της χωρίς να βλέπει κάθε κλειστή πόρτα ως χαμένη ευκαιρία. Και αν μπορεί να το κάνει χωρίς να χαρίζει την Κυριακή σε εκείνους που δεν χρειάστηκε ποτέ να ανοίξουν πόρτα.