Πού βρίσκουν αγοραστές τα ελληνικά ΠΟΠ και ΠΓΕ;

Ένα προϊόν Προστατευόμενης Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) ή Προστατευόμενης Γεωγραφικής Ένδειξης (ΠΓΕ) είναι δεμένο στη συνείδηση του καταναλωτή με τη γαστρονομική παράδοση ενός τόπου. Πίσω του, όμως, υπάρχει ένας ολόκληρος μηχανισμός προστασίας και marketing. Σύμφωνα με στοιχεία του ΥΠΑΑΤ που παρουσιάστηκαν τον Ιανουάριο του 2026, η Ελλάδα διαθέτει 121 καταχωρισμένες ονομασίες ΠΟΠ και ΠΓΕ για γεωργικά προϊόντα και τρόφιμα, χωρίς να μετράμε τα κρασιά. Με αυτόν τον αριθμό είναι πέμπτη ανάμεσα στις 27 χώρες της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Με όρους αγοράς, όμως, μια προστατευόμενη ονομασία είναι πρώτα απ’ όλα οικονομικό εργαλείο. Η αξία της δεν προκύπτει από την πιστοποίηση καθαυτή, αλλά από το πώς την αναγνωρίζει ο καταναλωτής που αγοράζει το προϊόν. Και ο καταναλωτής αυτός δεν είναι ο ίδιος για όλα. Άλλα προϊόντα φτάνουν στο ράφι του σούπερ μάρκετ στο εξωτερικό. Άλλα συναντούν τον ξένο στο πιάτο του, όταν ταξιδεύει στην Ελλάδα. Άλλα ζουν κυρίως στην αγορά του τόπου τους.

Οι «εθνικοί πρωταθλητές» των εξαγωγών

Η φέτα, προϊόν ΠΟΠ, είναι το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Σύμφωνα με στοιχεία της Eurostat, οι εξαγωγές της έφτασαν τα 835,1 εκατ. ευρώ το 2025. Από τους περίπου 152.700 τόνους φέτας που παράχθηκαν την ίδια χρονιά, το 69% πήγε στο εξωτερικό, σύμφωνα με το ΥΠΑΑΤ. Μόλις 3 στα 10 κιλά έμειναν στην ελληνική αγορά. Γερμανία, Ιταλία, Ηνωμένο Βασίλειο, Γαλλία και ΗΠΑ απορροφούν περίπου το 70% των εξαγωγών. Ο Αμερικανός καταναλωτής πάντως βρίσκει στο ράφι και «feta» από αγελαδινό γάλα, γιατί οι ΗΠΑ δεν αναγνωρίζουν την ευρωπαϊκή προστασία της ονομασίας.

Στο ίδιο διεθνές ράφι βρίσκεται και μια δεύτερη μεγάλη ελληνική κατηγορία, οι επιτραπέζιες ελιές. Η Ελλάδα διαθέτει 11 προστατευόμενες ονομασίες επιτραπέζιας ελιάς, 10 ΠΟΠ και μία ΠΓΕ. Οι συνολικές εξαγωγές επιτραπέζιας ελιάς, στις οποίες περιλαμβάνονται και ελιές χωρίς πιστοποίηση, έφτασαν τα 872 εκατ. ευρώ το 2025. Σύμφωνα με την ΠΕΜΕΤΕ, την ένωση των μεταποιητών του κλάδου, πάνω από το 90% της ελληνικής παραγωγής εξάγεται σε περισσότερες από 100 χώρες. Τα στοιχεία δείχνουν τη διεθνή δύναμη της κατηγορίας. Δεν δείχνουν ότι κάθε προστατευόμενη ονομασία έχει βρει αντίστοιχη αγορά. Η επιτυχία μιας κατηγορίας, μιας ποικιλίας και μιας πιστοποιημένης ονομασίας είναι τρία διαφορετικά πράγματα.

Στον αντίποδα βρίσκονται η Μαστίχα Χίου και ο Κρόκος Κοζάνης, και τα δύο ΠΟΠ. Είναι μικρά σε όγκο προϊόντα, για λίγους αγοραστές που είναι διατεθειμένοι να πληρώσουν ακριβά. Εδώ η ονομασία είναι το ίδιο το προϊόν. Η Γραβιέρα Νάξου, με περίπου 1.200 τόνους ΠΟΠ το 2025, φτάνει κι αυτή σε 18 χώρες, σύμφωνα με την Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου.

Το τραπέζι του ταξιδιώτη

Ο ίδιος καταναλωτής μπορεί να συναντήσει μια δεύτερη κατηγορία προϊόντων όταν επισκέπτεται την Ελλάδα. Είναι προϊόντα που σπάνια θα βρει στο ράφι της χώρας του, αλλά μπορούν να γίνουν κομμάτι της εμπειρίας που «αγοράζει» ως επισκέπτης.

Η φάβα Σαντορίνης, για παράδειγμα, δύσκολα θα αποκτήσει το εκτόπισμα της φέτας. Ο επισκέπτης όμως δεν πληρώνει το κιλό. Πληρώνει το πιάτο, και η ονομασία μπορεί να είναι μέρος της αξίας του. Το ίδιο ισχύει για το Αρσενικό Νάξου και το Τοματάκι Σαντορίνης. Στην Κρήτη, ο ντάκος συχνά συνδυάζει δύο ονομασίες: το Κρητικό παξιμάδι ΠΓΕ και την Ξυνομυζήθρα Κρήτης ΠΟΠ. Δίπλα τους στέκεται η Γραβιέρα Κρήτης ΠΟΠ. Στις Κυκλάδες, ο επισκέπτης θα συναντήσει την πικάντικη Κοπανιστή ΠΟΠ και το Σαν Μιχάλη ΠΟΠ της Σύρου. Οι «εθνικοί πρωταθλητές» έχουν ήδη κερδίσει θέση στο διεθνές ράφι. Για τα μικρότερα τοπικά προϊόντα, το τραπέζι του ταξιδιώτη μπορεί να είναι η πιο φυσική αγορά.

Όταν η ονομασία δυσκολεύεται

Η κατοχύρωση δεν εγγυάται ότι η ονομασία θα έχει πάντα προϊόν, τιμή και δίκτυο. Τα προβλήματα είναι τριών ειδών και δεν πρέπει να μπερδεύονται μεταξύ τους.

Το πρώτο είναι η ίδια η παραγωγή. Η Πατάτα Νάξου, προϊόν ΠΓΕ, δοκιμάζεται από τη λειψυδρία του νησιού. Σύμφωνα με την Ένωση Αγροτικών Συνεταιρισμών Νάξου, η παραγωγή της έπεσε κατά 70% από το 2022 έως το 2024.

Στο Κάτω Νευροκόπι, ο τοπικός συνεταιρισμός έστειλε επιστολή που κατατέθηκε στη Βουλή τον Δεκέμβριο του 2025. Σε αυτήν προειδοποιεί ότι οι παραγωγοί των φασολιών ΠΓΕ οδηγούνται στη μείωση ή και στην εγκατάλειψη της καλλιέργειας. Η αιτία είναι οι διαδοχικές καιρικές ζημιές, με πιο πρόσφατες τις βροχές του φθινοπώρου του 2025.

Στην Αργολίδα, το Ρόδι Ερμιόνης, ΠΟΠ από το 2020, υπέστη ζημιές από τις ίδιες φθινοπωρινές βροχές, σύμφωνα με τον ΕΛΓΑ. Η Αγκινάρα Ιρίων, ΠΓΕ από το 2018, καλλιεργείται σε πεδιάδα όπου ο υδροφόρος ορίζοντας έχει υφαλμυρίσει.

Το δεύτερο είναι η τιμή και το εμπόριο. Ακόμη και ένα τόσο γνωστό προϊόν όπως το Φιστίκι Αιγίνης ΠΟΠ δοκιμάζεται. Ο Αγροτικός Σύλλογος Αίγινας μιλά για μειωμένη παραγωγή, για εμπόρους που πιέζουν τις τιμές παρά την έλλειψη και για φιστίκια άλλης προέλευσης που πωλούνται ως Αιγίνης.

Το τρίτο είναι η πιστοποίηση και η διάθεση. Η πιστοποίηση από τον ΕΛΓΟ-Δήμητρα επιτρέπει σε μια επιχείρηση να πουλά το προϊόν με την προστατευόμενη ονομασία. Από εκεί και πέρα, το προϊόν χρειάζεται έναν δρόμο για να φτάσει στον αγοραστή. Ο δρόμος αυτός μπορεί να είναι η απευθείας πώληση στον τόπο παραγωγής ή ένα δίκτυο διανομής που φτάνει έως το εξωτερικό.

Ο κακός καιρός, το κόστος και η πίεση στις τιμές μπορούν να πληγώσουν μια ονομασία εξίσου γρήγορα με την έλλειψη ζήτησης.

Κάθε ονομασία, ο δικός της αγοραστής

Αποτυχία δεν είναι να μη γίνει κάθε προϊόν φέτα. Αποτυχία είναι να υπάρχει κατοχύρωση χωρίς ενεργό παραγωγό, πιστοποίηση και διαδρομή προς οποιονδήποτε αγοραστή.

Το πραγματικό ερώτημα για τη χώρα δεν είναι πόσα ΠΟΠ και ΠΓΕ διαθέτει, αλλά πόσα έχουν βρει τον δικό τους οικονομικό ρόλο. Για τη φέτα, ο ρόλος αυτός βρίσκεται κυρίως στο διεθνές ράφι. Για τη φάβα, την ξυνομυζήθρα ή την κοπανιστή, μπορεί να βρίσκεται στο τραπέζι του ταξιδιώτη και στην τοπική αγορά.

Για μια μικρή ονομασία, μπορεί να είναι η προστασία μιας περιορισμένης παραγωγής από την αντιγραφή. Κάθε νέα κατοχύρωση έχει πρακτικό νόημα μόνο όταν είναι σαφές ποιον παραγωγό προστατεύει, ποιον αγοραστή αναζητά και με ποιο δίκτυο θα φτάσει σε αυτόν.