Η προσωπική βιβλιοθήκη: Γιατί κρατάμε βιβλία που πιθανόν δεν θα ξαναδιαβάσουμε;

Υπάρχει σχεδόν σε κάθε προσωπική βιβλιοθήκη ένα βιβλίο που δεν θα αποχωριστούμε ποτέ. Μπορεί να μην είναι το αγαπημένο μας, να μην το έχουμε διαβάσει ολόκληρο ή να έχουμε ξεχάσει το μεγαλύτερο μέρος του. Θυμόμαστε, όμως, πότε το αποκτήσαμε, ποιος μας το χάρισε ή σε ποια περίοδο της ζωής μας το διαβάζαμε. Αν το ανοίξουμε, ίσως ανακαλύψουμε μια παλιά απόδειξη, ένα εισιτήριο, μια αφιέρωση ή μια υπογράμμιση που σήμερα δεν θα κάναμε.

Μια προσωπική βιβλιοθήκη περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από βιβλία που μας άρεσαν. Υπάρχουν εκείνα που μας δυσκόλεψαν, όσα αγοράσαμε από περιέργεια, όσα συνδέθηκαν με τις σπουδές ή τη δουλειά μας και άλλα που κάποτε θεωρούσαμε απαραίτητα. Η θέση τους στα ράφια μπορεί να έχει αλλάξει πολλές φορές, όπως και η σημασία τους για εμάς.

Από τις συλλογές των λογίων στα ράφια του σπιτιού

Για αιώνες, η κατοχή βιβλίων αποτελούσε προνόμιο περιορισμένων κοινωνικών ομάδων. Πριν από τη διάδοση της τυπογραφίας, τα χειρόγραφα απαιτούσαν χρόνο και εξειδικευμένη εργασία για να παραχθούν. Οι ιδιωτικές συλλογές συνδέονταν με την εκπαίδευση, την οικονομική δυνατότητα και την πνευματική δραστηριότητα των ιδιοκτητών τους.

Η εξάπλωση του έντυπου βιβλίου άλλαξε σταδιακά αυτή τη σχέση. Με την ανάπτυξη των εκδόσεων και τη διεύρυνση του αναγνωστικού κοινού, η προσωπική βιβλιοθήκη έπαψε να αποτελεί αποκλειστικό χαρακτηριστικό των εύπορων και των λογίων. Μπορούσε να χωρέσει σε ένα μικρό διαμέρισμα, πάνω από ένα γραφείο ή δίπλα στο κρεβάτι.

Σήμερα, η αξία της δεν εξαρτάται απαραίτητα από το μέγεθός της. Μερικές δεκάδες βιβλία που αποκτήθηκαν σε διαφορετικές στιγμές μπορεί να έχουν μεγαλύτερη προσωπική σημασία από μια εντυπωσιακή συλλογή χιλιάδων τόμων.

Ο σημαντικότερος επισκέπτης της βιβλιοθήκης μας

Το 2022, η ερευνήτρια Laura Dietz δημοσίευσε στο επιστημονικό περιοδικό English Studies μια μελέτη με τίτλο Projection or Reflection? The Pandemic Bookshelf as a Mirror for Self-Image and Personal Identity. Αξιοποιώντας ποιοτικά δεδομένα από έρευνες, συνεντεύξεις και ομάδες συζήτησης της περιόδου 2014–2021, εξέτασε τη σχέση των ανθρώπων με τα βιβλία που εκθέτουν στον προσωπικό τους χώρο.

Ένα από τα ενδιαφέροντα συμπεράσματά της ήταν ότι η βιβλιοθήκη δεν προορίζεται απαραίτητα για να εντυπωσιάζει τους άλλους. Συχνά, ο σημαντικότερος παρατηρητής της είναι ο ίδιος ο ιδιοκτήτης της. Τα βιβλία λειτουργούν ως υπενθυμίσεις της αναγνωστικής του διαδρομής και των ενδιαφερόντων που συνέβαλαν στη διαμόρφωση της ταυτότητάς του.

Αυτό εξηγεί γιατί μπορεί να κρατάμε ένα βιβλίο που δεν θα αγοράζαμε σήμερα. Δεν αντιπροσωπεύει απαραίτητα τις τωρινές προτιμήσεις μας, αλλά έναν άνθρωπο που υπήρξαμε κάποτε.

Η περίεργη αξία των αδιάβαστων βιβλίων

Υπάρχει μια ιαπωνική λέξη για τη συνήθεια να αποκτούμε βιβλία που παραμένουν αδιάβαστα: tsundoku. Συνδυάζει την ιδέα της συσσώρευσης με εκείνη της ανάγνωσης και χρησιμοποιείται για τις στοίβες βιβλίων που μεγαλώνουν χωρίς να προλαβαίνουμε να τις διαβάσουμε.

Ο λιβανοαμερικανός συγγραφέας και στοχαστής Νασίμ Νίκολας Ταλέμπ, στο βιβλίο του Ο Μαύρος Κύκνος(2007), χρησιμοποιεί τη μεγάλη προσωπική βιβλιοθήκη του Ουμπέρτο Έκο για να παρουσιάσει την έννοια της antilibrary, της συλλογής βιβλίων που δεν έχουμε ακόμη διαβάσει.

Για τον Taleb, τα αδιάβαστα βιβλία έχουν ιδιαίτερη σημασία επειδή μας υπενθυμίζουν πόσα πράγματα εξακολουθούμε να αγνοούμε. Η βιβλιοθήκη γίνεται έτσι και ένα εργαλείο ανακάλυψης, όχι απλώς ένας κατάλογος γνώσεων που έχουμε ήδη αποκτήσει.

Αυτό δεν σημαίνει ότι χρειάζεται να αγοράζουμε συνεχώς περισσότερα βιβλία. Μας επιτρέπει, όμως, να αντιμετωπίζουμε όσα περιμένουν στο ράφι χωρίς να θεωρούμε ότι αποτελούν απαραίτητα προσωπική αποτυχία.

Τα βιβλία που περνούν από γενιά σε γενιά

Μια ιδιαίτερη κατηγορία είναι τα βιβλία που δεν επιλέξαμε εμείς, αλλά κληρονομήσαμε. Μπορεί να προέρχονται από τη βιβλιοθήκη των γονιών ή των παππούδων μας, να περιλαμβάνουν παλιές εκδόσεις και να έχουν εξώφυλλα διαφορετικά από εκείνα που συναντάμε σήμερα στα βιβλιοπωλεία.

Μια χειρόγραφη αφιέρωση, μια ημερομηνία ή ένα όνομα στην πρώτη σελίδα μπορούν να αποκτήσουν μεγαλύτερη σημασία από το ίδιο το περιεχόμενο. Μέσα από αυτά ανακαλύπτουμε τι διάβαζαν άνθρωποι που γνωρίσαμε καλά, αλλά ίσως δεν συζητήσαμε ποτέ μαζί τους για τα βιβλία τους.

Όταν μια τέτοια συλλογή αλλάζει χέρια, γεννιέται και ένα πρακτικό ερώτημα. Ποια βιβλία κρατάμε και ποια αφήνουμε να συνεχίσουν το ταξίδι τους αλλού; Δεν υπάρχει εύκολη απάντηση, γιατί η συναισθηματική αξία ενός αντικειμένου δεν συμβαδίζει πάντοτε με τη χρησιμότητά του.

Μια συλλογή που δεν χρειάζεται να ολοκληρωθεί

Οι ψηφιακές βιβλιοθήκες μάς επιτρέπουν να μεταφέρουμε εκατοντάδες τίτλους σε μία συσκευή. Τα έντυπα βιβλία, όμως, εξακολουθούν να έχουν μια ιδιαίτερη φυσική παρουσία. Μπορούμε να τα συναντήσουμε τυχαία, να θυμηθούμε πού τα αγοράσαμε και να ανακαλύψουμε μέσα τους ένα σημείωμα που είχαμε ξεχάσει.

Δεν χρειάζεται να κρατάμε τα πάντα ούτε να οργανώνουμε τα βιβλία μας σαν να πρόκειται για δημόσιο αρχείο. Η προσωπική βιβλιοθήκη μπορεί να μικραίνει, να μεγαλώνει, να αλλάζει περιεχόμενο και να μεταφέρεται από σπίτι σε σπίτι.

Κάποια στιγμή, αναζητώντας έναν συγκεκριμένο τίτλο, μπορεί να βρούμε ένα άλλο βιβλίο που είχαμε ξεχάσει. Να το ανοίξουμε και να αντικρίσουμε μια αφιέρωση γραμμένη πριν από πολλά χρόνια. Και για λίγα λεπτά να μην έχει καμία σημασία τι γράφει στις επόμενες σελίδες.