Πότε ήταν η τελευταία φορά που έμαθες κάτι απ’ έξω;

Υπάρχουν άνθρωποι που μπορούν ακόμη να απαγγείλουν ένα ποίημα που έμαθαν στο δημοτικό. Θυμούνται τις λέξεις, τον ρυθμό, ακόμη και το σημείο όπου η δασκάλα τούς ζητούσε να σταματήσουν. Μπορεί να έχουν ξεχάσει ημερομηνίες, διευθύνσεις και ονόματα, όμως εκείνοι οι στίχοι παραμένουν στη μνήμη τους, διαθέσιμοι χωρίς βιβλίο ή οθόνη.

Πότε ήταν η τελευταία φορά που προσπαθήσαμε να μάθουμε κάτι απέξω χωρίς να μας το ζητήσει κανείς; Όχι για εξετάσεις, ούτε για κάποια επαγγελματική υποχρέωση. Απλώς επειδή μας άρεσε τόσο, ώστε θέλαμε να το θυμόμαστε.

Σήμερα διαθέτουμε σχεδόν απεριόριστη πρόσβαση στην πληροφορία. Το κινητό θυμάται αριθμούς τηλεφώνου, η εφαρμογή μάς οδηγεί στον προορισμό μας και μια μηχανή αναζήτησης βρίσκει τον στίχο που ξεχάσαμε. Είναι μια τεράστια κατάκτηση ευκολίας. Ταυτόχρονα, όμως, έχει αλλάξει τη σχέση μας με την ίδια τη μνήμη.

Όταν οι ιστορίες ζούσαν στους ανθρώπους

Πολύ πριν από τη μαζική διάδοση του βιβλίου, η γνώση περνούσε από γενιά σε γενιά μέσα από αφηγήσεις, τραγούδια και προφορικές παραδόσεις. Η μνήμη δεν αποτελούσε μόνο προσωπική ικανότητα. Ήταν απαραίτητη για τη διατήρηση της συλλογικής εμπειρίας.

Η αρχαία ελληνική παράδοση της προφορικής αφήγησης, από την οποία προέρχονται η Ιλιάδα και η Οδύσσεια, προσφέρει ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα. Ο Milman Parry, Αμερικανός μελετητής του Ομήρου, και ο Albert Lord, μαθητής και συνεργάτης του, που αργότερα έγινε καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, μελέτησαν τον τρόπο με τον οποίο οι παραδοσιακοί τραγουδιστές αφηγούνταν μεγάλες ιστορίες χωρίς να διαβάζουν γραπτό κείμενο. Μέσα από τη μελέτη των ομηρικών επών και την καταγραφή ζωντανών προφορικών παραδόσεων στα Βαλκάνια, έδειξαν ότι οι αφηγητές χρησιμοποιούσαν επαναλαμβανόμενες εκφράσεις, ρυθμό και γνώριμα αφηγηματικά μοτίβα για να συνθέτουν μεγάλες ιστορίες την ίδια στιγμή που τις απέδιδαν προφορικά.

Δεν αποστήθιζαν απαραίτητα ένα αμετάβλητο κείμενο από την πρώτη έως την τελευταία λέξη. Είχαν κατακτήσει ένα σύστημα που τους επέτρεπε να ανασυνθέτουν την αφήγηση κάθε φορά.

Η διάκριση έχει σημασία. Η μνήμη δεν ήταν μια αποθήκη λέξεων, αλλά εργαλείο δημιουργίας. Ο άνθρωπος θυμόταν για να μπορεί να αφηγηθεί, να τραγουδήσει, να διδάξει και να συνεχίσει μια παράδοση.

Θυμόμαστε λιγότερα ή διαφορετικά πράγματα;

Το 2011, οι ερευνήτριες Betsy Sparrow και Jenny Liu, μαζί με τον ψυχολόγο Daniel Wegner, δημοσίευσαν στο επιστημονικό περιοδικό Science μια μελέτη για το πώς η πρόσβαση στο διαδίκτυο επηρεάζει τη μνήμη.

Σε τέσσερα πειράματα παρατήρησαν ότι, όταν οι συμμετέχοντες περίμεναν πως μια πληροφορία θα ήταν διαθέσιμη αργότερα, είχαν την τάση να θυμούνται λιγότερο την ίδια και περισσότερο πού μπορούσαν να την αναζητήσουν. Το εύρημα δεν αποδεικνύει ότι το διαδίκτυο καταστρέφει τη μνήμη. Δείχνει, όμως, ότι η δυνατότητα πρόσβασης αλλάζει τον τρόπο με τον οποίο κατανέμουμε τη νοητική μας προσπάθεια.

Κάτι παρόμοιο συμβαίνει όταν εμπιστευόμαστε σε έναν φίλο έναν αριθμό ή μια διεύθυνση, γνωρίζοντας ότι θα μας τη θυμίσει εκείνος. Μόνο που σήμερα τον ρόλο αυτό αναλαμβάνει συχνά μια συσκευή.

Η πρακτική αξία είναι προφανής. Δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να απομνημονεύουμε δεκάδες τηλεφωνικούς αριθμούς. Είναι, όμως, διαφορετικό να μη χρειάζεται να θυμόμαστε μια πληροφορία από το να μην κρατάμε τίποτα από όσα διαβάζουμε, ακούμε ή μας συγκινούν.

Η αποστήθιση δεν είναι απαραίτητα μάθηση

Για πολλούς, η λέξη «αποστήθιση» θυμίζει σχολικές αίθουσες, δύσκολα κείμενα και την αγωνία να μη χαθεί ούτε μία λέξη. Αυτή η εμπειρία εξηγεί γιατί η μηχανική απομνημόνευση αντιμετωπίζεται συχνά με δυσπιστία. Και όχι άδικα. Το να επαναλαμβάνουμε κάτι σωστά δεν σημαίνει ότι το έχουμε κατανοήσει.

Η σύγχρονη γνωστική ψυχολογία, ωστόσο, διακρίνει την παθητική επανάληψη από την ενεργητική ανάκληση. Σε επιστημονική ανασκόπηση του 2013, ο John Dunlosky και οι συνεργάτες του αξιολόγησαν δέκα τεχνικές μάθησης και διαπίστωσαν ότι η αυτοεξέταση και η μελέτη σε διαφορετικά χρονικά διαστήματα είχαν υψηλή συνολική χρησιμότητα.

Η προσπάθεια να ανακαλέσουμε κάτι χωρίς να κοιτάμε το κείμενο μπορεί να ενισχύσει τη συγκράτησή του. Αντίθετα, το να το ξαναδιαβάζουμε διαρκώς μάς δημιουργεί μερικές φορές μια απατηλή αίσθηση εξοικείωσης. Αυτό δεν σημαίνει ότι η απομνημόνευση ενός ποιήματος βελτιώνει αυτομάτως όλες τις γνωστικές μας ικανότητες. Σημαίνει ότι η προσπάθεια ανάκλησης αποτελεί ουσιαστικό μέρος της μάθησης.

Οι λέξεις που κρατάμε μέσα μας

Υπάρχει, όμως, και μια πλευρά της μνήμης που δεν μετριέται με την απόδοση σε τεστ. Ένας στίχος μπορεί να επιστρέψει απροσδόκητα σε μια διαδρομή, μια συζήτηση ή μια δύσκολη προσωπική στιγμή. Ένα τραγούδι μπορεί να μας συνδέσει με έναν άνθρωπο που λείπει. Μια ιστορία που μάθαμε από τους παππούδες μας μπορεί να περάσει στα παιδιά χωρίς να χρειαστεί να ανοίξουμε κάποιο αρχείο.

Αυτές οι αναμνήσεις δεν έχουν αξία επειδή είναι χρήσιμες με τη συνηθισμένη έννοια. Έχουν αξία επειδή αποτελούν μέρος της προσωπικής μας ζωής.

Ίσως, λοιπόν, να άξιζε να ξαναδοκιμάσουμε κάτι απλό. Να επιλέξουμε ένα μικρό ποίημα που αγαπάμε, να το διαβάσουμε δυνατά και να προσπαθήσουμε να θυμηθούμε λίγους στίχους. Να επιστρέψουμε σε αυτούς τις επόμενες ημέρες, χωρίς πίεση και χωρίς σκοπό να εξεταστούμε.

Δεν χρειάζεται να αποχωριστούμε τις συσκευές μας ούτε να νοσταλγήσουμε μια εποχή όπου οι άνθρωποι είχαν λιγότερα μέσα πρόσβασης στη γνώση. Αρκεί να αναρωτηθούμε αν θέλουμε όλα όσα αγαπάμε να βρίσκονται κάπου αποθηκευμένα ή αν ορισμένα αξίζει να τα κουβαλάμε μέσα μας.