Πότε ήταν η τελευταία φορά που χάζεψες τον νυχτερινό ουρανό;

Υπάρχει μια εμπειρία που μπορεί να αιφνιδιάσει ακόμη και έναν άνθρωπο ο οποίος έχει περάσει ολόκληρη τη ζωή του κοιτάζοντας τον ουρανό. Να βρεθεί ένα βράδυ μακριά από την πόλη, σε ένα μέρος χωρίς έντονο τεχνητό φωτισμό, να σηκώσει το κεφάλι και να ανακαλύψει πόσα αστέρια είναι πραγματικά ορατά.

Εκεί όπου συνήθως διακρίνει μερικές φωτεινές κουκκίδες, εμφανίζονται εκατοντάδες ή χιλιάδες φωτεινά σημεία, ανάλογα με τις συνθήκες παρατήρησης. Δεν πρόκειται για διαφορετικό ουρανό. Είναι ο ίδιος, από τον οποίο όμως απουσιάζει μεγάλο μέρος της τεχνητής λάμψης που δημιουργούν οι πόλεις.

Η διαφορά μπορεί να είναι τόσο εντυπωσιακή ώστε να αναρωτηθούμε πότε ήταν η τελευταία φορά που είχαμε δει κάτι ανάλογο και, κυρίως, γιατί έχουμε συνηθίσει να ζούμε χωρίς αυτό.

Ο ουρανός ήταν κάποτε μέρος της καθημερινότητας

Για μεγάλο μέρος της ανθρώπινης ιστορίας, η παρατήρηση του νυχτερινού ουρανού δεν αποτελούσε εξειδικευμένη δραστηριότητα. Τα αστέρια και οι κινήσεις των ουράνιων σωμάτων χρησιμοποιήθηκαν για τον προσανατολισμό, τη ναυσιπλοΐα, την παρακολούθηση των εποχών και τη δημιουργία ημερολογίων. Οι αστερισμοί έγιναν μέρος της μυθολογίας διαφορετικών πολιτισμών, ενώ οι άνθρωποι απέδιδαν ονόματα και ιστορίες στα φωτεινά σημεία που μπορούσαν να διακρίνουν.

Οι εξηγήσεις τους για τον κόσμο άλλαξαν ριζικά με την ανάπτυξη της επιστήμης, αλλά η δυνατότητα παρατήρησης του ουρανού παρέμεινε για αιώνες κοινή ανθρώπινη εμπειρία. Δεν χρειαζόταν κανείς να διαθέτει τηλεσκόπιο για να αναγνωρίζει ορισμένους αστερισμούς ή να βλέπει τη φωτεινή ζώνη του Γαλαξία μας.

Η μεγάλη αλλαγή ήρθε μαζί με την επέκταση του ηλεκτρικού φωτισμού. Οι φωτισμένοι δρόμοι, τα κτίρια και οι δημόσιοι χώροι επέτρεψαν στις πόλεις να λειτουργούν ασφαλέστερα και αποτελεσματικότερα μετά τη δύση του ήλιου. Το τεχνητό φως αποτελεί μία από τις σημαντικότερες τεχνολογικές κατακτήσεις της σύγχρονης ζωής.

Η χρήση του, όμως, έχει και μια λιγότερο ορατή συνέπεια. Μέρος του φωτός διαχέεται στην ατμόσφαιρα και δημιουργεί μια λάμψη που κάνει το νυχτερινό φόντο φωτεινότερο. Όσο αυξάνεται αυτή η λάμψη, τόσο δυσκολότερο γίνεται να ξεχωρίσουμε τα ασθενέστερα αστέρια. Το πρόβλημα δεν είναι ότι τα αστέρια χάνονται από τον ουρανό, αλλά ότι χάνεται η δυνατότητά μας να τα διακρίνουμε.

Οι 51.351 παρατηρήσεις που αποκάλυψαν την αλλαγή

Τον Ιανουάριο του 2023 δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Science η μελέτη “Citizen scientists report global rapid reductions in the visibility of stars from 2011 to 2022″. Οι ερευνητές Christopher Kyba, Yiğit Öner Altıntaş, Constance Walker και Mark Newhouse αξιοποίησαν 51.351 παρατηρήσεις εθελοντών, που είχαν συγκεντρωθεί στο πλαίσιο του διεθνούς προγράμματος Globe at Night. Οι συμμετέχοντες συνέκριναν τον ουρανό που έβλεπαν με ειδικούς χάρτες διαφορετικών επιπέδων ορατότητας των αστεριών, επιτρέποντας στους επιστήμονες να εκτιμήσουν πώς άλλαζε η φωτεινότητα κατά την περίοδο 2011–2022. Η μέθοδος είχε το πλεονέκτημα ότι κατέγραφε αυτό που μπορούσε να διακρίνει πραγματικά το ανθρώπινο μάτι.

Οι ερευνητές εκτίμησαν ότι η μέση φωτεινότητα του νυχτερινού ουρανού αυξανόταν κατά περίπου 9,6% ετησίως στις περιοχές που εκπροσωπούνταν από τις παρατηρήσεις. Για την Ευρώπη, η αντίστοιχη εκτίμηση ήταν 6,5%, ενώ για τη Βόρεια Αμερική 10,4%. Η διαφορά ανάμεσα στις γεωγραφικές περιοχές έχει σημασία, όπως και το γεγονός ότι οι εθελοντικές παρατηρήσεις δεν αποτελούν ένα ομοιόμορφο, αντιπροσωπευτικό δίκτυο μετρήσεων για κάθε σημείο του πλανήτη. Επομένως, το παγκόσμιο ποσοστό δεν πρέπει να παρουσιάζεται ως ακριβής μεταβολή σε κάθε πόλη ή χώρα.

Πόσα αστέρια μπορούμε να χάσουμε;

Οι επιστήμονες χρησιμοποίησαν ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα για να δείξουν τι σημαίνει η αύξηση της τεχνητής φωτεινότητας. Αν ο ρυθμός μεταβολής παραμείνει κοντά στην εκτίμηση της μελέτης, ένας τόπος όπου ένας άνθρωπος μπορούσε να διακρίνει περίπου 250 αστέρια θα μπορούσε, ύστερα από 18 χρόνια, να προσφέρει ορατότητα μόνο περίπου 100 αστεριών υπό συγκρίσιμες συνθήκες. Το παράδειγμα αποτελεί υπολογιστική προβολή και όχι μέτρηση συγκεκριμένης πόλης. Δείχνει όμως πόσο αισθητή μπορεί να γίνει μέσα στην περίοδο μιας ανθρώπινης παιδικής ηλικίας μια αλλαγή που από χρονιά σε χρονιά δεν είναι απαραίτητα εύκολο να παρατηρήσουμε.

Η μελέτη ανέδειξε επίσης ένα πρόβλημα στη μέτρηση της φωτορύπανσης. Οι δορυφόροι παρακολουθούν τη φωτεινή ακτινοβολία που εκπέμπεται από τη Γη, αλλά δεν καταγράφουν με τον ίδιο τρόπο όλες τις συχνότητες και όλες τις κατευθύνσεις του φωτός.

Η ευρεία χρήση των λαμπτήρων LED και οι μεταβολές στον τρόπο φωτισμού μπορούν επομένως να δημιουργήσουν διαφορές ανάμεσα σε όσα καταγράφονται από το διάστημα και σε όσα βλέπει ένας άνθρωπος από το έδαφος. Γι’ αυτό οι παρατηρήσεις των εθελοντών προσθέτουν πληροφορία που δεν μπορεί να προκύψει αποκλειστικά από τις δορυφορικές εικόνες.

Δεν χρειάζεται να γίνεις αστρονόμος

Το ενδιαφέρον με τον νυχτερινό ουρανό είναι ότι δεν απαιτεί εξοπλισμό για να αρχίσει κανείς να τον παρατηρεί. Ακόμη και από μια πόλη, όταν ο ουρανός είναι καθαρός, μπορούμε να εντοπίσουμε ορισμένα από τα φωτεινότερα αστέρια και να αναγνωρίσουμε τη θέση της Σελήνης ή κάποιων πλανητών. Μακριά από τα έντονα φώτα, οι δυνατότητες είναι μεγαλύτερες.

Η Μεγάλη Άρκτος, για παράδειγμα, είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα αστρικά σχήματα του βόρειου ουρανού, ενώ το γνωστό σχήμα του Ωρίωνα εμφανίζεται χαρακτηριστικά κατά τις χειμερινές νύχτες στην Ελλάδα. Η παρατήρησή τους μπορεί να αποτελέσει αφορμή για να κατανοήσουμε πώς αλλάζει ο ουρανός ανάλογα με την εποχή και την ώρα.

Δεν χρειάζεται να γνωρίζουμε τις ονομασίες όλων των αστεριών ούτε να μετατρέψουμε την παρατήρηση σε μάθημα αστρονομίας. Η εμπειρία μπορεί να ξεκινήσει από μια απλή διαφορά: να προσέξουμε πόσα περισσότερα διακρίνουμε όταν απομακρυνόμαστε από τις πηγές τεχνητού φωτός.

Για μια τέτοια εξόρμηση χρειάζεται, βέβαια, να επιλέξουμε ασφαλή και προσβάσιμη τοποθεσία και να λάβουμε υπόψη τον καιρό και τις συνθήκες μετακίνησης. Το σκοτάδι από μόνο του δεν εγγυάται καθαρό ουρανό, αφού η νέφωση, η ατμοσφαιρική διαύγεια και το φως της Σελήνης επηρεάζουν επίσης την παρατήρηση.

Η αξία ενός ουρανού που μπορούμε ακόμη να δούμε

Η φωτορύπανση έχει περιβαλλοντικές και επιστημονικές διαστάσεις, από τις επιδράσεις στον ζωικό κόσμο μέχρι τις δυσκολίες που δημιουργεί στις αστρονομικές παρατηρήσεις. Υπάρχει, όμως, και μια πολιτισμική διάσταση που σπανίως συζητούμε. Ο νυχτερινός ουρανός υπήρξε κοινό σημείο αναφοράς για ανθρώπους διαφορετικών εποχών και τόπων. Η δυνατότητα να τον παρατηρούμε δεν είναι απαραίτητη για κάθε πρακτική ανάγκη της καθημερινότητας, αλλά αποτελεί πρόσβαση σε ένα φυσικό φαινόμενο που συνέβαλε στη δημιουργία επιστημονικής γνώσης, ιστοριών και ανθρώπινης περιέργειας.

Δεν χρειάζεται να αρνηθούμε τα οφέλη του ηλεκτρικού φωτισμού για να αναγνωρίσουμε ότι ο τρόπος με τον οποίο τον χρησιμοποιούμε έχει συνέπειες. Η κατεύθυνση των φωτιστικών σωμάτων, η ένταση, η χρονική λειτουργία τους και η αποφυγή άσκοπου φωτισμού είναι ζητήματα που μπορούν να εξεταστούν χωρίς να αντιμετωπίζεται το σκοτάδι ως αυτοσκοπός. Η πρόκληση είναι να φωτίζουμε όσα πραγματικά χρειάζονται φωτισμό, χωρίς να στέλνουμε περισσότερο φως από όσο είναι αναγκαίο στον ουρανό.

Ίσως την επόμενη φορά που θα βρεθούμε μακριά από τα φώτα της πόλης αξίζει να σηκώσουμε για λίγο το κεφάλι. Όχι για να βγάλουμε μια φωτογραφία ή να αναγνωρίσουμε αμέσως κάθε αστερισμό, αλλά για να δούμε πόσα περισσότερα υπάρχουν εκεί πάνω από όσα μας επιτρέπει συνήθως να παρατηρήσουμε η καθημερινότητά μας.