Όλο και πυκνώνουν οι ανησυχίες για το ποιες είναι οι επιπτώσεις στην παγκόσμια εφοδιαστική αλυσίδα των επιθέσεων ΗΠΑ και Ισραήλ στο Ιράν.
Βία, φωτιά, επιθέσεις, αντίποινα, όλεθρος και χάρτες που πυκνώνουν από σημεία έντασης στον Περσικό Κόλπο, ενώ παντού στον κόσμο, κυριαρχεί ακρίβεια, έλλειψη και φόβος πως τα πράγματα μπορούν να γίνουν και χειρότερα. Ένα πρόσφατο δημοσίευμα των Financial Times, που έκανε παγκόσμια αίσθηση εξηγεί πως η ενέργεια ανεβαίνει, το κόστος λιπασμάτων ακολουθεί, η παραγωγή τροφίμων ακριβαίνει και οι τιμές ανεβαίνουν όλο και πιο πολύ.
Από την Πράσινη Επανάσταση στην εξάρτηση
Η παγκόσμια παραγωγή τροφίμων δεν ήταν πάντα τόσο ευάλωτη. Η λεγόμενη Πράσινη Επανάσταση από τη δεκαετία του 1950 και μετά αύξησε θεαματικά τις αποδόσεις. Νέες ποικιλίες σιταριού και ρυζιού, συνθετικά λιπάσματα, εκτεταμένη άρδευση. Η Ινδία υπερδιπλασίασε την παραγωγή σιταριού μέσα σε λίγα χρόνια, από τα μέσα της δεκαετίας του ’60 έως τις αρχές του ’70. Το τίμημα δεν ήταν άμεσο. Ήταν δομικό. Η γεωργία συνδέθηκε με τα ορυκτά καύσιμα. Η απόδοση άρχισε να εξαρτάται από την ενέργεια. Τα λιπάσματα, η μηχανοποίηση, η άντληση νερού. Όλα απαιτούν σταθερή, φθηνή ροή φυσικού αερίου και πετρελαίου. Αυτό σημαίνει ότι κάθε αναταραχή στον ενεργειακό χάρτη μεταφέρεται, σχεδόν αυτόματα, στο πιάτο. Τα στοιχεία δείχνουν την σφοδρή ένταση της σύνδεσης με την Παγκόσμια Τράπεζα να καταγράφει αύξηση 41,6% στον δείκτη τιμών ενέργειας τον περασμένο Μάρτιο. Το φυσικό αέριο στην Ευρώπη κινήθηκε στο συν 60%, ενώ τα λιπάσματα ξεπέρασαν το συν 26%, με τις τιμές των τροφίμων να ακολουθούν. Δεν πρόκειται για παράλληλες αυξήσεις αλλά για μια μοιραία αλληλουχία. Το κόστος παραγωγής ανεβαίνει, οι μεταφορές ακριβαίνουν, οι καλλιέργειες πιέζονται. Το τελικό προϊόν γίνεται ακριβότερο, όχι επειδή αυξήθηκε η ζήτηση, αλλά επειδή ακριβαίνει η ίδια η διαδικασία ύπαρξής του. Ο Οργανισμός Τροφίμων και Γεωργίας του ΟΗΕ εκτιμά ότι οι τιμές των λιπασμάτων μπορεί να παραμείνουν αυξημένες κατά 15% έως 20% μέσα στο 2026. Αυτό δεν είναι στατιστικό. Είναι προαναγγελία πίεσης για εκατομμύρια νοικοκυριά.
Λιπάσματα, λιμάνια, ανάγκες και εύθραυστα σημεία
Η Μέση Ανατολή δεν είναι πλέον μόνο ενέργεια. Είναι και κρίσιμος κρίκος στην παραγωγή τροφίμων. Σαουδική Αραβία, Κατάρ, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα έχουν επενδύσει δυναμικά σε χημικά και λιπάσματα, αξιοποιώντας φθηνή ενέργεια και κρατικά κεφάλαια. Η αμμωνία αποτελεί κεντρικό παράδειγμα. Περίπου το 70% της παγκόσμιας παραγωγής της κατευθύνεται στη γεωργία. Μεγάλο μέρος των εξαγωγών προέρχεται από τη Μέση Ανατολή. Χώρες στην Ασία και την Αφρική εξαρτώνται άμεσα από αυτές τις ροές.
Το ίδιο ισχύει για το θείο, βασικό στοιχείο για τα φωσφορικά λιπάσματα. Σημαντικό μέρος του θαλάσσιου εμπορίου του περνά από τα Στενά του Ορμούζ. Όταν η ένταση ανεβαίνει εκεί, δεν επηρεάζεται μόνο η ενέργεια. Επηρεάζεται και η δυνατότητα καλλιέργειας. Η επιρροή του Κόλπου επεκτείνεται πέρα από την παραγωγή. Αγγίζει τη διακίνηση. Το λιμάνι Jebel Ali στο Ντουμπάι λειτουργεί ως βασικός κόμβος επανεξαγωγών. Σιτάρι, ρύζι, βασικά τρόφιμα κατευθύνονται από εκεί προς χώρες όπως η Σομαλία, η Γκάνα, η Μοζαμβίκη. Η συγκέντρωση δημιουργεί ταχύτητα. Δημιουργεί και ευαλωτότητα. Ένα σημείο διαταραχής, μια καθυστέρηση, μια αύξηση κόστους μεταφέρεται γρήγορα σε ολόκληρη την αλυσίδα.
Ποιοι αντέχουν και ποιοι όχι
Οι ανεπτυγμένες οικονομίες διαθέτουν εργαλεία απορρόφησης. Επιδοτήσεις, δημοσιονομική στήριξη, αποθέματα. Η πίεση υπάρχει, αλλά διαχειρίζεται. Σε πολλές χώρες της Αφρικής και της Ασίας, τα περιθώρια είναι περιορισμένα. Η εξάρτηση από εισαγόμενα λιπάσματα είναι υψηλή. Το Σουδάν, η Σρι Λάνκα, η Τανζανία βασίζονται σε μεγάλο βαθμό σε προμήθειες από τον Κόλπο. Όταν οι τιμές ανεβαίνουν ή οι ροές διακόπτονται, η παραγωγή πέφτει άμεσα. Η κατάσταση επιβαρύνεται από την κλιματική πίεση, την ξηρασία, το υψηλό δημόσιο χρέος. Το σύστημα δεν έχει περιθώρια απορρόφησης. Μικρές αυξήσεις λειτουργούν πολλαπλασιαστικά. Το Παγκόσμιο Επισιτιστικό Πρόγραμμα εκτιμά ότι δεκάδες εκατομμύρια άνθρωποι κινδυνεύουν να βρεθούν σε κατάσταση οξείας πείνας. Δεν πρόκειται για μελλοντικό σενάριο, αλλά για πραγματικότητα που ήδη, έχει δρομολογηθεί και μοιάζει αναπόφευκτη. Και κάπως έτσι, θλιβερά και φοβικά, η σύγκρουση στον Κόλπο δεν περιορίζεται σε στρατιωτικούς στόχους, ούτε είναι κάτι μακρινό από τον δυτικό κόσμο, αλλά περνά στην ενέργεια, τα λιπάσματα, μετά στην αγροτική παραγωγή και τελικά, ο ίδιος ο πόλεμος φτάνει στο τραπέζι και στο φαγητό των ανθρώπων όλου του κόσμου. Η διαδρομή είναι μακριά αλλά ταχύτατη και άνευ επιστροφής. Και σ όλα αυτά το πιο ανησυχητικό παραμένει ο ίδιος ο πόλεμος, οι ζωές που κοστίζει, οι καταστροφές, που προκαλεί και βέβαια, η συνειδητοποίηση, η απόδειξη, η χειροπιαστή πραγματικότητα…
… πως το σύστημα που τροφοδοτεί τον πλανήτη είναι τόσο εύθραυστο και ευάλωτο, ώστε κανείς μας να μη κοιμάται ήσυχα, τα βράδια πια.
