Μια φρυγανιέρα που χάλασε, μια καρέκλα που τρίζει, μια μικρή συσκευή που σταμάτησε να λειτουργεί οδηγούσαν συχνά στην ίδια σκέψη. Μήπως είναι πιο εύκολο να αγοράσω κάτι καινούργιο από το να το επισκευάσω; Η βελτίωση του βιοτικού επιπέδου σε πολλές οικονομίες, τα πιο προσιτά προϊόντα, η ευκολότερη πρόσβαση σε αγαθά και ένα μοντέλο κατανάλωσης που βασίστηκε στην ταχύτητα και τη διαθεσιμότητα έκαναν για μεγάλο διάστημα την αντικατάσταση να μοιάζει πιο λογική επιλογή από την επισκευή.
Οι συσκευές έγιναν πιο σύνθετες, τα προϊόντα πιο εξελιγμένα και ο κύκλος της αγοράς έγινε ταχύτερος. Την ίδια στιγμή, η επαφή με πρακτικές δεξιότητες άρχισε να περιορίζεται. Το να γνωρίζει κάποιος πώς να διορθώσει κάτι μικρό, να κάνει μια απλή επισκευή στο σπίτι, να ράψει ένα ρούχο, να συντηρήσει αντικείμενα ή να επιλύσει καθημερινά πρακτικά ζητήματα άρχισε να μοιάζει περισσότερο με γνώση προηγούμενων γενεών και λιγότερο με κομμάτι της σύγχρονης ζωής.
Η σχέση μας με τα πράγματα γύρω μας δείχνει να αλλάζει. Όχι μόνο επειδή το κόστος ζωής πιέζει περισσότερο τα νοικοκυριά. Ούτε επειδή η λογική του «χρησιμοποιώ και πετάω» αρχίζει να αμφισβητείται. Αλλά επειδή μικρές δεξιότητες της καθημερινότητας επιστρέφουν πιο σταθερά στη ζωή μας. Η δυνατότητα να φτιάχνεις πράγματα μόνος σου.
Από μικροεπισκευές και μαγείρεμα μέχρι κηπουρική, DIY κατασκευές και φροντίδα αντικειμένων, αρκετοί άνθρωποι φαίνεται να αναζητούν ξανά μεγαλύτερη πρακτική αυτονομία. Όχι απαραίτητα από νοσταλγία για πιο «αναλογικές» εποχές. Η καθημερινότητα γίνεται ακριβότερη και συχνά πιο απαιτητική, ενώ η δυνατότητα να αξιοποιεί κανείς περισσότερο όσα ήδη διαθέτει αποκτά διαφορετική αξία. Το να μπορεί κάποιος να επισκευάσει κάτι αντί να το αντικαταστήσει, να περιορίσει μικρές καθημερινές εξαρτήσεις ή να αποκτήσει πρακτικές δεξιότητες που διευκολύνουν την καθημερινότητα μοιάζει σήμερα περισσότερο με εργαλείο προσαρμογής και λιγότερο με χόμπι.
Η αλλαγή αυτή δεν αποτελεί αποκλειστικά προσωπική επιλογή. Αγγίζει και τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται προϊόντα και οργανώνεται η οικονομία. Η Ευρώπη επιχειρεί να ενισχύσει ένα μοντέλο μεγαλύτερης διάρκειας ζωής των προϊόντων, περιορισμού των αποβλήτων και αποτελεσματικότερης αξιοποίησης των πόρων.
Σε αυτή την κατεύθυνση εντάσσεται και η ευρωπαϊκή προσέγγιση γύρω από το «Right to Repair», το δικαίωμα δηλαδή των καταναλωτών να μπορούν να επισκευάζουν ευκολότερα προϊόντα που αγοράζουν. Η πρόσβαση σε ανταλλακτικά, η δυνατότητα επισκευής και η μεγαλύτερη διάρκεια ζωής των προϊόντων βρίσκονται στο επίκεντρο αυτής της προσπάθειας. Μια συσκευή ή ένα αντικείμενο καθημερινής χρήσης δεν χρειάζεται να οδηγείται αυτόματα στην αντικατάσταση επειδή εμφανίζει μια βλάβη ή φθορά.
Η κατεύθυνση αυτή συνδέεται και με τη μετάβαση προς πιο κυκλικά μοντέλα οικονομίας. Σύμφωνα με στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, περίπου το 80% του περιβαλλοντικού αποτυπώματος ενός προϊόντος καθορίζεται ήδη από το στάδιο του σχεδιασμού του. Η ανθεκτικότητα, η δυνατότητα επισκευής και η διάρκεια ζωής των προϊόντων παύουν έτσι να αφορούν μόνο το περιβάλλον και αγγίζουν όλο και περισσότερο τον τρόπο που παράγουμε, καταναλώνουμε και διαχειριζόμαστε τους διαθέσιμους πόρους.
Αλλάζει, ταυτόχρονα, και ο τρόπος με τον οποίο μαθαίνουμε. Το διαδίκτυο, που για μεγάλο διάστημα λειτούργησε κυρίως ως χώρος ψυχαγωγίας και πληροφορίας, λειτουργεί πλέον και ως χώρος μετάδοσης πρακτικής γνώσης. Βίντεο μικροεπισκευών, πρακτικοί οδηγοί και κοινότητες ανθρώπων που ανταλλάσσουν συμβουλές και τεχνογνωσία δημιουργούν ένα διαφορετικό περιβάλλον. Γνώσεις που κάποτε μεταφέρονταν κυρίως μέσα από την οικογένεια ή την προσωπική εμπειρία γίνονται ξανά πιο προσβάσιμες.
Ίσως όμως το πιο ενδιαφέρον να βρίσκεται αλλού. Όσο περισσότερα πράγματα γύρω μας γίνονται σύνθετα, τόσο μεγαλώνει και η ανάγκη να μπορείς να κάνεις κάτι μόνος σου. Να διορθώσεις κάτι που χάλασε, να το συντηρήσεις, να το κρατήσεις περισσότερο. Όχι μόνο για λόγους κόστους. Για αρκετούς ανθρώπους, το να φτιάχνεις, να δημιουργείς ή να φροντίζεις κάτι μόνος σου αφήνει και μια διαφορετική αίσθηση. Την ικανοποίηση ότι κάτι πέρασε και από τα δικά σου χέρια.
