Κάποτε οι νέοι έδιναν μάχες για να αλλάξουν τον κόσμο, για να σταματήσουν πολέμους, για την ελευθερία της έκφρασης, για την πρόσβαση στην εκπαίδευση.
Σήμερα, η μεγαλύτερη μάχη της γενιάς που μεγάλωσε με smartphone στο χέρι μοιάζει αόριστη και αόρατη. Δεν δίνεται σε δρόμους και διαδηλώσεις, ούτε σε αμφιθέατρα και συνελεύσεις. Ο αγώνας τους, μαίνεται μέσα στις μικρές οθόνη των κινητών, ανάμεσα σε ειδοποιήσεις, ατελείωτο scrolling, βίντεο λίγων δευτερολέπτων και αλγόριθμους που γνωρίζουν περισσότερα για τις συνήθειες των χρηστών από όσο γνωρίζουν συχνά οι ίδιοι για τον εαυτό τους. Αυτή είναι άλλωστε η δραματική προειδοποίηση του Αμερικανού κοινωνικού ψυχολόγου Τζόναθαν Χάιντ προς τους αποφοίτους του Πανεπιστημίου της Νέας Υόρκης. Από το βήμα της τελετής αποφοίτησης στο Στάδιο των Γιάνκι, ο συγγραφέας του βιβλίου «The Anxious Generation» περιέγραψε την προσοχή ως τον πολυτιμότερο πόρο της σύγχρονης ζωής. Μια πρώτη ύλη που μετατρέπεται σε κέρδος για τις μεγαλύτερες τεχνολογικές εταιρείες του κόσμου.
Η οικονομία της προσοχής
Σε όλο τον κόσμο και τον καιρό, οι επιχειρήσεις ανταγωνίζονταν για να έχουν έσοδα από τους καταναλωτές. Σήμερα όμως τις νοιάζει να κερδίσουν τα λεπτά και τις ώρες της ημέρας τους. Η αξία αυτής της νέας αγοράς είναι τεράστια. Μόνο η Meta κατέγραψε διαφημιστικά έσοδα που ξεπέρασαν τα 160 δισεκατομμύρια δολάρια το 2025. Η ανθρώπινη συγκέντρωση είναι πλέον εμπορικό προϊόν. Κάθε κλικ, κάθε πάτημα σε ειδοποίηση, κάθε επιπλέον λεπτό μπροστά στην οθόνη αυξάνει την αξία του χρήστη για την πλατφόρμα. Ο Χάιντ περιέγραψε με ακρίβεια το πως οι εταιρείες δεν προσπαθούν να κερδίσουν την προσοχή των ανθρώπων αλλά να τους την αφαιρέσουν. Τα κινητά ανοίγουν για να απαντηθεί ένα μήνυμα και μία ώρα αργότερα εξακολουθεί ο χρήστης να παρακολουθεί βίντεο που ποτέ δεν είχε σκοπό να δει. Η προσοχή υπήρξε πάντοτε πεδίο διεκδίκησης. Η διαφορά βρίσκεται στο γεγονός ότι σήμερα απέναντι στον άνθρωπο βρίσκονται συστήματα τεχνητής νοημοσύνης, μηχανικοί συμπεριφοράς, αναλυτές δεδομένων και κολοσσιαίες εταιρείες πιο πλούσιες από ολόκληρα κράτη.
Η γενιά που μεγάλωσε σαν μέσα σε ένα πείραμα
Η Gen Z αποτελεί ίσως την πρώτη γενιά στην ανθρώπινη ιστορία που μεγάλωσε μέσα σε ένα διαρκές τεχνολογικό πείραμα. Οι σημερινοί εικοσάρηδες βρέθηκαν στην εφηβεία την ίδια στιγμή που τα smartphones, τα κοινωνικά δίκτυα και οι αλγόριθμοι κατέκλυζαν την καθημερινότητα. Μέχρι το 2024 περισσότερο από το 95% των νέων στις ανεπτυγμένες οικονομίες διέθετε smartphone, ενώ οι ώρες χρήσης των κοινωνικών δικτύων ξεπερνούσαν συχνά τις τέσσερις ή πέντε ημερησίως. Η γενιά αυτή έμαθε να επικοινωνεί, να φλερτάρει, να ενημερώνεται, να ψυχαγωγείται και να αυτοπροσδιορίζεται μέσα από οθόνες. Ταυτόχρονα, όμως, εμφανίζονται ολοένα περισσότερες έρευνες που συνδέουν την υπερβολική ψηφιακή έκθεση με αυξημένα επίπεδα άγχους, μοναξιάς, διαταραχών ύπνου και δυσκολίας συγκέντρωσης. Δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο του Χάιντ, «Η αγχωμένη γενιά» σα να λέμε στα ελληνικά, βρέθηκε επί μήνες στις λίστες των μεγαλύτερων εκδοτικών επιτυχιών στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το ενδιαφέρον γύρω από τις απόψεις του αποκαλύπτει μια κοινωνία που αρχίζει να αναρωτιέται αν το ψηφιακό πείραμα των τελευταίων δεκαπέντε ετών είχε κόστος μεγαλύτερο από όσο αρχικά υπολογίστηκε.
Η επιστροφή της τριβής
Από τις πιο ενδιαφέρουσες παρατηρήσεις του Χάιντ είναι ότι η λύση συχνά βρίσκεται σε κάτι εξαιρετικά απλό. Στο μάθημα που διδάσκει εδώ και δώδεκα χρόνια στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης ζητά από τους φοιτητές να απενεργοποιήσουν σχεδόν όλες τις ειδοποιήσεις των κινητών τους. Λίγες ημέρες αργότερα, οι περισσότεροι διαπιστώνουν ότι δεν έχασαν τίποτα ουσιαστικό. Στη συνέχεια τους ζητά να αφαιρέσουν τις εφαρμογές κοινωνικής δικτύωσης από το κινητό και να χρησιμοποιούν τις ίδιες υπηρεσίες μόνο μέσω browser. Εισάγει ένα μικρό εμπόδιο, μια μικρή καθυστέρηση ως στιγμή σκέψης πριν από την αυτόματη συνήθεια. Μόνο αυτό είναι αρκετό, ώστε να ανακτηθούν ώρες από την καθημερινότητα, ενώ μόλις λίγα δευτερόλεπτα καθυστέρησης μπορούν να λειτουργήσουν ως πράξη αυτοπροστασίας και αντίστασης.
Οι αληθινές σχέσεις είναι η νέα δυσεύρετη πολυτέλεια
Ο σοφός κ. Χάιντ πιο πολύ και με την τεχνολογία ως αφετηρία, στάθηκε στις ανθρώπινες σχέσεις. Τόνισε πως ποτέ άλλοτε οι άνθρωποι δεν είχαν τόσους πολλούς τρόπους επικοινωνίας και ποτέ άλλοτε η μοναξιά δεν βρισκόταν τόσο συχνά στο επίκεντρο της δημόσιας συζήτησης και κυρίως της ζωής μας. Από τη Νέα Υόρκη μέχρι το Λονδίνο και το Τόκιο, η κοινωνική απομόνωση έχει εξελιχθεί στο μεγαλύτερο θέμα δημόσιας υγείας σωματικής και ψυχικής. Χιλιάδες νέοι ανταλλάσσουν καθημερινά δεκάδες μηνύματα, βλέπουν αμέτρητες εικόνες από τη ζωή άλλων ανθρώπων και ταυτόχρονα αισθάνονται αποκομμένοι από ουσιαστικές σχέσεις. Οι αναμνήσεις μας και αυτό που στην ουσία είμαστε, πάντα θα γεννιέται γύρω από ένα τραπέζι, σε μια εκδρομή, μια συναυλία, κάποια συζήτηση, ή όποια τυχαία γνωριμία και σίγουρα όχι σε ένα feed που ανανεώνεται κάθε δευτερόλεπτο.
Η νέα μορφή αντίστασης και ίσως επανάστασης
Πιστεύαμε οι άνθρωποι πως η τεχνολογική πρόοδος ήταν, πάντα, η απάντηση σε κάθε πρόβλημα μας. Σήμερα, όμως, είμαστε σε εκείνον τον καιρό, που η πραγματική πρόκληση ίσως να αφορά την ικανότητα διατήρησης της ανθρώπινης αυτονομίας μέσα σε ένα περιβάλλον σχεδιασμένο να αποσπά συνεχώς την προσοχή. Η μεγαλύτερη πράξη αντίστασης της επόμενης δεκαετίας μοιάζει να μην είναι η αποχή από την τεχνολογία αλλά η συνειδητή χρήση της. Η δυνατότητα επιλογής του πού πηγαίνει η προσοχή, τι αξίζει χρόνο και ποιες εμπειρίες αξίζουν να μετατραπούν σε αναμνήσεις. Ο Τζόναθαν Χάιντ έκλεισε την ομιλία του με στίχους από το ποίημα Sometimes της σπουδαίας Αμερικανίδας ποιήτριας Μέρι Όλιβερ:
«Instructions for living a life:
Pay attention.
Be astonished.
Tell about it…»…
που θα μπορούσαν να αποδοθούν στα ελληνικά ως «Οδηγίες χρήσεως για να ζεις τη ζωή σου: Δώσε προσοχή, μείνε έκπληκτος, μίλα γι’ αυτό».
