Η τεχνητή νοημοσύνη έχει αποκτήσει ήδη τους δικούς της προφήτες, τους δικούς της ευαγγελιστές, τους δικούς της αποστόλους της προόδου.
Έχει εταιρείες που ευαγγελίζονται να αλλάξουν τον κόσμο, πολιτικούς που υπόσχονται να τις αφήσουν ανεμπόδιστες να το κάνουν και επενδυτές που ρίχνουν εκατοντάδες δισεκατομμύρια δολάρια σε data centers, υπολογιστική δύναμη και παντοδύναμους αλγόριθμους. Μα έχει και έναν κατάδικο της πάπα να στέκεται απέναντι της, ως ο πιο ισχυρός εκπρόσωπος του Θεού επί γης. Με την πρώτη του κιόλας εγκύκλιο, τη Magnifica Humanitas, ο Πάπας Λέων ΙΔ΄ αποφάσισε να τοποθετήσει την Καθολική Εκκλησία στο κέντρο της μεγαλύτερης τεχνολογικής συζήτησης του 21ου αιώνα. Η επιλογή του θέματος μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί. Αντί να ξεκινήσει τη θητεία του με ένα κείμενο για τη φτώχεια, τη μετανάστευση ή τους πολέμους, επέλεξε την τεχνητή νοημοσύνη και το μέγιστο θέμα του τι είναι ο άνθρωπος.
Από τη Βιομηχανική Επανάσταση στη γνωστική επανάσταση
Το κείμενο δημοσιεύθηκε 135 χρόνια μετά τη Rerum Novarum του πάπα Λέοντα ΙΓ΄, της εγκυκλίου που αποτέλεσε το θεμέλιο της σύγχρονης καθολικής κοινωνικής διδασκαλίας κατά τη διάρκεια της Βιομηχανικής Επανάστασης. Τότε η Εκκλησία βρέθηκε απέναντι στα εργοστάσια, τις μηχανές και τις ακραίες κοινωνικές ανισότητες που γεννούσε η νέα οικονομία. Σήμερα βρίσκεται απέναντι σε κάτι ακόμη πιο δυνατό και κυρίαρχο. Ο Λέων ΙΔ΄ περιγράφει την τεχνητή νοημοσύνη ως δύναμη που ήδη επηρεάζει την εργασία, την εκπαίδευση, την ενημέρωση, την παραγωγή εικόνων, τις προσωπικές σχέσεις, ακόμη και τον τρόπο με τον οποίο γίνονται οι πόλεμοι, χωρίς η ανησυχία του να αφορά τις μηχανές καθαυτές, αλλά την εξουσία που τις χρησιμοποίει και το πως η γνώση, τα δεδομένα, η υπολογιστική ισχύς και οι πλατφόρμες συγκεντρώνονται σε έναν μικρό αριθμό ιδιωτικών εταιρειών και ελάχιστων ανθρώπων, με επιρροή, που συχνά ξεπερνά εκείνη κρατών.
Η Silicon Valley συναντά την Αγία Έδρα
Στην παρουσίαση της πολύκροτης εγκυκλίου, από τη μία πλευρά στάθηκαν καρδινάλιοι, θεολόγοι και εκπρόσωποι της Καθολικής Εκκλησίας και από την άλλη ο Κρίστοφερ Ολάχ, συνιδρυτής της Anthropic, μιας από τις σημαντικότερες εταιρείες τεχνητής νοημοσύνης στον κόσμο. Ένας πάπας προειδοποιούσε για τη συγκέντρωση ισχύος στους τεχνολογικούς κολοσσούς έχοντας δίπλα του έναν από τους ανθρώπους που βρίσκονται στον σκληρό πυρήνα αυτής της βιομηχανίας. Η παρουσία του προκάλεσε επικρίσεις. Κάποιοι θεώρησαν ότι το Βατικανό κινδυνεύει να προσφέρει ηθική νομιμοποίηση σε εταιρείες που ακριβώς η ίδια η εγκύκλιος καλεί να βρεθούν σε αυστηρό έλεγχο. Μα πάντα, οι πάπες είχαν απέναντί τους αυτοκράτορες όπως ο Ερρίκος Δ ή βασιλιάδες όπως ο Ιωάννης ο Ακτήμων και τους επέπλητταν από τον άμβωνα για κατάχρηση εξουσίας. Στην παρουσίαση της Magnifica Humanitas απέναντι στον Λέοντα ΙΔ΄ δεν βρισκόταν κάποιος μονάρχης, αλλά ένας από τους ανθρώπους που συμμετέχουν στη δημιουργία της πιο ισχυρής τεχνολογίας του αιώνα. Οι θρόνοι έχουν αλλάξει μορφή, αλλά η απολυτότητα, η παντοδυναμία και η αναλγησία της εξουσίας παραμένει η ίδια.
Ο νέος Πύργος της Βαβέλ και η ανοικοδόμηση μιας παγκόσμιας Ιερουσαλήμ
Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της Magnifica Humanitas βρίσκεται στον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιεί τη θεολογία. Ο Λέων ΙΔ΄ αντιπαραβάλλει δύο βιβλικές εικόνες. Τον Πύργο της Βαβέλ και την ανοικοδόμηση της Ιερουσαλήμ. Η πρώτη συμβολίζει την αλαζονεία, την επιθυμία του ανθρώπου να κυριαρχήσει στα πάντα και να φτάσει στους ουρανούς. Και η δεύτερη μιλά για τη συλλογική προσπάθεια, την εργασία, την κοινότητα και τον κοινό σκοπό. Η τεχνολογία, υποστηρίζει ο πάπας, μπορεί να ακολουθήσει και τους δύο δρόμους. Μπορεί να γίνει εργαλείο συγκέντρωσης ισχύος, επιτήρησης, ανισότητας και ελέγχου. Μπορεί όμως να λειτουργήσει και ως μέσο που υπηρετεί την κοινωνική δικαιοσύνη, την ανθρώπινη εργασία και το κοινό καλό. Για τον πάπα και το τεράστιο ποίμνιο του το ζήτημα είναι βαθιά πολιτικό, κοινωνικό και κυρίως ηθικό.
Ο πόλεμος, πάντα και οι αλγόριθμοι, τώρα
Το κείμενο αφιερώνει ιδιαίτερο βάρος στον πόλεμο. Η ανησυχία του Βατικανού αφορά τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης σε οπλικά συστήματα, σε διαδικασίες λήψης στρατιωτικών αποφάσεων και σε μορφές απομακρυσμένης βίας. Για τον Λέοντα ΙΔ΄ η AI δημιουργεί τον κίνδυνο η βία να μετατραπεί σε τεχνικό πρόβλημα και ο θάνατος σε αριθμητικό αποτέλεσμα. Ειδικά τώρα που κράτη και εταιρείες επενδύουν δισεκατομμύρια δολάρια σε στρατιωτικές εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης. Το Βατικανό επιχειρεί να μεταφέρει τη συζήτηση από την αποτελεσματικότητα στην ηθική. Από το τι μπορεί να κάνει μια μηχανή στο αν πρέπει να το κάνει. Η χρονική στιγμή έχει επίσης σημασία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η κυβέρνηση Τραμπ προωθεί ένα τεράστιο σχέδιο επενδύσεων στην τεχνητή νοημοσύνη και παράλληλα απομακρύνεται από πολλές από τις προηγούμενες δικλίδες ασφαλείας. Στην Ευρώπη, ακόμη και οι πιο ένθερμοι υποστηρικτές της ρύθμισης αρχίζουν να δίνουν μεγαλύτερη έμφαση στην ανταγωνιστικότητα και στην ανάγκη επιτάχυνσης των επενδύσεων. Στη σύνοδο κορυφής του Παρισιού για την AI, το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε περισσότερο στις επιχειρηματικές συμφωνίες παρά στους περιορισμούς. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το Βατικανό επιχειρεί να καλύψει το κενό. Να λειτουργήσει ως ηθική φωνή, εκ μέρους των ανθρώπων όταν οι ισχυροί του κόσμου νοιάζονται μόνο για κεφάλαιο και τεχνολογική υπεροχή.
Ο made in USA πάπας και οι αλγόριθμοι
Ο πρώτος πάπας από τις Ηνωμένες Πολιτείες προέρχεται από τη χώρα που γέννησε τη Silicon Valley. Παράλληλα διαθέτει σπουδές μαθηματικών και μεγαλύτερη εξοικείωση με την τεχνολογία από τους προκατόχους του. Ο Λέων ΙΔ΄ δεν μιλά ως κάποιος που φοβάται τις μηχανές, αλλά ως γνώστης που έχει ταχθεί με την ανθρωπιά και θεωρεί ότι η τεχνολογία χρειάζεται όρια. Το γεγονός ότι ο ίδιος έγινε στόχος deepfake βίντεο λίγες μόλις ημέρες μετά την εκλογή του, προσέφερε μια συμβολική επιβεβαίωση των ανησυχιών του. Η τεχνητή νοημοσύνη είχε ήδη χρησιμοποιηθεί για να δημιουργήσει μια ψεύτικη εκδοχή του ίδιου του πάπα. Μα η Magnifica Humanitas περνά στην Ιστορία, γιατί για πρώτη φορά μια από τις ισχυρότερες θρησκευτικές αρχές του πλανήτη βάζει την τεχνητή νοημοσύνη ως το μέγιστο σύγχρονο θέμα για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια. Ο πάπας προειδοποιεί γιατί κανένα υπολογιστικό σύστημα δεν μπορεί να αντικαταστήσει την συνείδηση, κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να κατανοήσει την ηθική ευθύνη και δεν υπάρχει μοντέλο μηχανικής μάθησης που μπορεί να νιώσει μια ανθρώπινη καρδιά.
Για να μην είναι το μέλλον της ανθρωπότητας, εξωανθρώπινα σχεδιασμένο από μηχανές.
