Κάποτε ο μακροπρόθεσμος προγραμματισμός θεωρούνταν η απόλυτη ένδειξη οργάνωσης. Οι καλοκαιρινές διακοπές κλείνονταν μήνες νωρίτερα, οι κοινωνικές υποχρεώσεις σημειώνονταν ευλαβικά στα ημερολόγια και οι αποφάσεις παίρνονταν αρκετό καιρό πριν χρειαστεί να εφαρμοστούν. Η δυνατότητα να σχεδιάζει κανείς το μέλλον του με σιγουριά αποτελούσε ένα αυτονόητο και καθησυχαστικό μέρος της ζωής.
Σήμερα, όμως, τα πράγματα μοιάζουν πολύ πιο ρευστά. Πολλοί άνθρωποι νιώθουν μια άρνηση να δεσμευτούν από νωρίς, ακόμη και για πράγματα ευχάριστα. Ένα ταξίδι, μια συναυλία, μια έξοδος με φίλους ή μια απλή συνάντηση συχνά μένουν μετέωρα, με την ένδειξη «θα το δούμε» μέχρι την τελευταία στιγμή. Δεν πρόκειται απαραίτητα για αναβλητικότητα ούτε για αδιαφορία. Σε πολλές περιπτώσεις, η πραγματική δυσκολία κρύβεται στην ίδια τη λέξη «δέσμευση».
Αυτή η τάση είναι ορατή παντού γύρω μας. Οι κρατήσεις ξενοδοχείων με δωρεάν ακύρωση έχουν γίνει ο χρυσός κανόνας. Οι αεροπορικές εταιρείες ποντάρουν όλο και περισσότερο σε εισιτήρια με δυνατότητα αλλαγής, οι πλατφόρμες streaming μας επιτρέπουν να διακόψουμε τη συνδρομή μας ανά πάσα στιγμή και γενικά αποφεύγουμε οτιδήποτε θυμίζει μακροχρόνιο συμβόλαιο.
Για δεκαετίες, ολόκληρη η αγορά βασιζόταν σε έναν απλό κανόνα, όπου όσο περισσότερο δεσμευόσουν σε μια συμφωνία, τόσο μεγαλύτερο ήταν και το κέρδος σου. Σήμερα, όμως, η ευελιξία έχει αποκτήσει τη δική της, αυτόνομη αξία. Έχουμε φτάσει στο σημείο να πληρώνουμε συνειδητά κάτι ακριβότερα, μόνο και μόνο για να εξαγοράσουμε το δικαίωμα να αλλάξουμε γνώμη την τελευταία στιγμή.
Σε αυτό μας έχει εκπαιδεύσει, βέβαια, και η ίδια η ψηφιακή οικονομία. Μας συνήθισε σε ένα περιβάλλον όπου τα πάντα παραμένουν διαθέσιμα και προσβάσιμα μέχρι την τελευταία στιγμή. Ένα δωμάτιο κλείνεται σε δύο λεπτά από το κρεβάτι μας, ένα εισιτήριο αγοράζεται την ώρα που πηγαίνουμε προς το αεροδρόμιο και μια παραγγελία ολοκληρώνεται με ένα κλικ. Όταν ξέρεις ότι οι επιλογές σου παραμένουν ανοιχτές χωρίς κόπο, η ανάγκη να αποφασίσεις από πριν απλώς μειώνεται.
Η αβεβαιότητα έχει γίνει μόνιμο στοιχείο της καθημερινότητας. Όλοι ξέρουμε καλά ότι τα σχέδια ανατρέπονται εύκολα. Μια ξαφνική υποχρέωση στη δουλειά, μια οικογενειακή ανάγκη ή απλώς μια αναποδιά μπορούν να αλλάξουν προτεραιότητες που λίγες μέρες πριν φαίνονταν ακλόνητες. Η δυνατότητα να αναθεωρείς μια απόφαση μοιάζει πολύ πιο χρήσιμη και ασφαλής από την οριστικοποίησή της.
Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτή η στάση δεν αφορά μόνο τις αγορές μας. Έχει περάσει στις προσωπικές σχέσεις, στις παρέες και στον τρόπο που οργανώνουμε την ίδια μας τη ζωή. Πολλοί άνθρωποι αποφεύγουν να γεμίσουν το ημερολόγιό τους για τις επόμενες εβδομάδες. Προτιμούν να αφήνουν λευκά διαστήματα και να αποφασίζουν εκείνη την ώρα πώς θέλουν πραγματικά να τα αξιοποιήσουν.
Ίσως όλο αυτό να συνδέεται με μια νέα αντίληψη για την προσωπική μας ελευθερία. Το να ξέρεις ότι έχεις πολλές εναλλακτικές μπροστά σου δημιουργεί μια αίσθηση ανακούφισης και ελέγχου, ενώ η πρόωρη δέσμευση φαντάζει σαν περιορισμός ή παγίδα. Ακόμη κι αν τελικά κάνουμε αυτό που είχαμε σκεφτεί αρχικά, θέλουμε να νιώθουμε ότι είχαμε τη δυνατότητα να επιλέξουμε κάτι άλλο.
Κάπου εδώ, όμως, γεννιέται μια μεγάλη αντίφαση. Όσο περισσότερο προσπαθούμε να κρατήσουμε όλες τις πόρτες ανοιχτές, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να νιώσουμε σιγουριά για οτιδήποτε. Η διαρκής ύπαρξη εναλλακτικών μάς γεννά την υποψία ότι ίσως κάπου εκεί έξω υπάρχει πάντα κάτι καλύτερο, κάτι που θα χάσουμε αν πούμε το «ναι». Έτσι, η ευελιξία που στην αρχή έμοιαζε απελευθερωτική, καταλήγει να μας εγκλωβίζει σε έναν μόνιμο δισταγμό.
Γι’ αυτό και πολλοί από εμάς νιώθουμε μια απροσδόκητη ανακούφιση όταν μια απόφαση κλειδώνει οριστικά και δεν μπορεί πια να αλλάξει. Όταν το εισιτήριο έχει εκδοθεί και η ημερομηνία έχει κλείσει, η αβεβαιότητα σταματά. Μαζί της σβήνει και η ψυχική κόπωση του να ζυγίζουμε συνεχώς σενάρια και εναλλακτικές.
Το πρόβλημα, λοιπόν, δεν είναι ότι γίναμε ξαφνικά αναποφάσιστοι. Είναι ότι άλλαξε ριζικά το περιβάλλον μέσα στο οποίο ζούμε. Όταν οι επιλογές γίνονται σχεδόν άπειρες και η δυνατότητα να κάνεις πίσω είναι πάντα διαθέσιμη, η δέσμευση αποκτά ένα τελείως διαφορετικό νόημα.
Η δυσκολία μας να πούμε «ναι» από τώρα δεν αφορά μόνο τις διακοπές ή τις κοινωνικές μας υποχρεώσεις. Είναι ο τρόπος που ισορροπούμε ανάμεσα στο άγχος της αβεβαιότητας και την ανάγκη μας για ελευθερία. Όταν όλα γύρω μας ανατρέπονται εύκολα, η πραγματική δυσκολία δεν είναι να αποφεύγουμε τις δεσμεύσεις, αλλά να καταλάβουμε πότε αξίζει να σταματήσουμε να ψάχνουμε για κάτι καλύτερο και απλώς να επιλέξουμε.
