Υπάρχει μια φράση που ακούγεται όλο και πιο σπάνια.
«Άλλαξα γνώμη.»
Ίσως επειδή τη συνδέσαμε με την ασυνέπεια. Ίσως επειδή φοβόμαστε ότι θα εκληφθεί ως παραδοχή λάθους. Κι όμως, δύσκολα θα μπορούσε να υπάρξει κάτι πιο φυσιολογικό. Οι άνθρωποι δεν γεννιούνται με ολοκληρωμένες απόψεις για τον κόσμο. Διαμορφώνονται από τις εμπειρίες τους, από όσα διαβάζουν, από τους ανθρώπους που συναντούν, από γεγονότα που δεν μπορούσαν να προβλέψουν. Αν κάτι χαρακτηρίζει την ανθρώπινη σκέψη, είναι ακριβώς η δυνατότητα να εξελίσσεται.
Κάποτε αυτό φαινόταν σχεδόν αυτονόητο. Οι περισσότερες συζητήσεις έμεναν στη στιγμή που έγιναν. Μια κουβέντα μεταξύ φίλων, μια διαφωνία στη δουλειά, μια άποψη που διατυπώθηκε σε μια παρέα δύσκολα θα επέστρεφε χρόνια αργότερα. Οι άνθρωποι είχαν το περιθώριο να αλλάξουν γνώμη χωρίς να χρειάζεται να απολογηθούν για όσα πίστευαν στο παρελθόν.
Σήμερα τα πράγματα μοιάζουν διαφορετικά. Σχεδόν κάθε δημόσια τοποθέτηση αφήνει πίσω της ένα ψηφιακό ίχνος. Μια ανάρτηση, ένα σχόλιο, μια φωτογραφία, ένα βίντεο, μια συνέντευξη. Ό,τι ειπώθηκε πριν από χρόνια μπορεί να εμφανιστεί ξανά μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα, σαν να διατυπώθηκε μόλις χθες. Το παρελθόν δεν ξεθωριάζει τόσο εύκολα όσο παλαιότερα.
Ίσως γι’ αυτό πολλοί άνθρωποι διστάζουν να αναθεωρήσουν δημόσια. Όχι επειδή εξακολουθούν να πιστεύουν τα ίδια, αλλά επειδή γνωρίζουν ότι κάποιος θα αναζητήσει μια παλαιότερη δήλωσή τους για να αποδείξει ότι κάποτε υποστήριζαν κάτι διαφορετικό.
Έτσι δημιουργείται μια παράξενη συνθήκη. Δεν φοβόμαστε τόσο μήπως κάνουμε λάθος. Φοβόμαστε μήπως μας υπενθυμίσουν ότι κάποτε κάναμε λάθος.
Υπάρχει όμως μια ουσιαστική διαφορά ανάμεσα στα δύο. Το πρώτο αφορά τη γνώση που έχουμε σήμερα. Το δεύτερο αφορά μια εικόνα συνέπειας που συχνά προσπαθούμε να διατηρήσουμε, ακόμη κι όταν η πραγματικότητα μάς έχει ήδη οδηγήσει αλλού.
Το παράδοξο είναι ότι ζητάμε διαρκώς από τους ανθρώπους να μαθαίνουν, να αποκτούν νέες δεξιότητες, να ενημερώνονται και να προσαρμόζονται. Αναγνωρίζουμε ότι η γνώση αλλάζει, ότι η επιστήμη προχωρά, ότι οι συνθήκες μεταβάλλονται. Κι όμως, όταν ένας άνθρωπος δηλώσει ότι πλέον σκέφτεται διαφορετικά, αρκετές φορές αντιμετωπίζεται με καχυποψία. Σαν η αλλαγή γνώμης να αποτελεί απόδειξη αναξιοπιστίας και όχι ένδειξη ότι κάτι έμαθε στην πορεία.
Ίσως αυτό να οφείλεται και στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη συνέπεια. Θεωρούμε συνεπή εκείνον που επαναλαμβάνει διαρκώς τις ίδιες θέσεις, ακόμη κι όταν τα δεδομένα έχουν αλλάξει. Όμως η πραγματική συνέπεια δεν βρίσκεται απαραίτητα στην επανάληψη. Βρίσκεται στην ειλικρινή προσπάθεια να προσαρμόζει κανείς τις απόψεις του όταν προκύπτουν καλύτερα επιχειρήματα ή νέα στοιχεία.
Το βλέπουμε συχνά και στις δημόσιες συζητήσεις. Αντί να εξετάζουμε αν μια θέση είναι τεκμηριωμένη σήμερα, αναζητούμε τι είχε πει ο ίδιος άνθρωπος πριν από πέντε ή δέκα χρόνια. Η αντιπαράθεση μετατοπίζεται από το περιεχόμενο στην ιστορία των απόψεων. Δεν αναρωτιόμαστε αν είχε λόγους να αναθεωρήσει. Αναζητούμε την αντίφαση.
Με αυτόν τον τρόπο, όμως, η αναθεώρηση μετατρέπεται σχεδόν σε μειονέκτημα. Δημιουργείται ένα περιβάλλον όπου η δημόσια παραδοχή μιας αλλαγής μοιάζει πιο δύσκολη από τη διατήρηση μιας θέσης που κάποιος δεν πιστεύει πλέον πραγματικά.
Κι όμως, η ιστορία της γνώσης είναι γεμάτη από αναθεωρήσεις. Οι επιστήμονες αλλάζουν θεωρίες όταν τα δεδομένα το απαιτούν. Οι επιχειρήσεις αλλάζουν στρατηγική όταν η αγορά μεταβάλλεται. Οι κοινωνίες επανεξετάζουν αντιλήψεις που κάποτε θεωρούσαν αυτονόητες. Η εξέλιξη δεν προκύπτει επειδή κάποιος είχε από την αρχή όλες τις σωστές απαντήσεις. Προκύπτει επειδή κάποιος ήταν διατεθειμένος να εγκαταλείψει μια παλιά βεβαιότητα όταν έπαψε να εξηγεί την τωρινή πραγματικότητα.
Το ίδιο ισχύει και στην προσωπική ζωή. Οι περισσότεροι άνθρωποι, αν κοιτάξουν πίσω, θα διαπιστώσουν ότι έχουν αλλάξει γνώμη για δεκάδες πράγματα. Για τη δουλειά που πίστευαν ότι θα τους ταιριάζει, για τις προτεραιότητές τους, για τον τρόπο που αντιλαμβάνονται την επιτυχία, ακόμη και για τις σχέσεις τους με τους άλλους. Αυτές οι αλλαγές δεν σημαίνουν ότι ήταν υποκριτές. Σημαίνουν ότι δεν έμειναν ίδιοι.
Ίσως, λοιπόν, η αλλαγή γνώμης να μην είναι κάτι που πρέπει να δικαιολογείται. Ίσως να είναι ένα από τα πιο υγιή χαρακτηριστικά ενός ανθρώπου που συνεχίζει να παρατηρεί, να αμφισβητεί και να μαθαίνει. Γιατί ο άνθρωπος που δεν αλλάζει ποτέ γνώμη δεν είναι απαραίτητα εκείνος που είχε πάντα δίκιο. Μπορεί απλώς να είναι εκείνος που σταμάτησε να ακούει.
Ίσως η πιο ώριμη φράση που μπορεί να πει κανείς να μην είναι «σας το έλεγα». Ίσως να είναι μια πολύ πιο απλή πρόταση:
«Τότε έτσι πίστευα. Σήμερα πιστεύω κάτι διαφορετικό.»
Δεν είναι ένδειξη ασυνέπειας.
Είναι, πολλές φορές, η πιο ειλικρινής απόδειξη ότι στο διάστημα που μεσολάβησε, συνέχισε να εξελίσσεται.
