Στη Σαντορίνη, ένα 90χρονο αμπέλι που άντεξε για σχεδόν έναν αιώνα στους ανέμους, στο ηφαιστειακό έδαφος και στα άνυδρα καλοκαίρια του Αιγαίου, δεν φάνηκε να έχει τις ίδιες αντοχές στη νέα πραγματικότητα. Καθώς επλήγη από τη ζέστη και την παρατεταμένη ανομβρία, απόρροια της κλιματικής αλλαγής. Η εικόνα του δεν είναι απλώς ένα στιγμιότυπο από έναν αμπελώνα που γερνά. Είναι ένα σήμα κινδύνου για το μέλλον της αμπελουργίας στο νησί, αλλά και για ολόκληρη τη Μεσόγειο, όπου η κλιματική κρίση πιέζει πλέον τα όρια ακόμη και των πιο ανθεκτικών ποικιλιών.
Το ευάλωτο και διάσημο Ασύρτικο της Σαντορίνης
Το Ασύρτικο της Σαντορίνης, μία από τις πιο αναγνωρίσιμες ελληνικές ποικιλίες διεθνώς, βρίσκεται αντιμέτωπο με πρωτοφανή συρρίκνωση. Σύμφωνα με στοιχεία που μετέδωσε το Reuters, η παραγωγή του σταφυλιού στο νησί υποχώρησε από περίπου 2.500 τόνους το 2022 σε μόλις 500 τόνους πέρυσι. Η πτώση, που αγγίζει το 80% μέσα σε τρία χρόνια, αποτυπώνει με τον πιο καθαρό τρόπο το μέγεθος της κρίσης. Την ίδια στιγμή, η τιμή του σταφυλιού στη Σαντορίνη έχει εκτοξευθεί στα 10 ευρώ το κιλό, όταν στη βόρεια Ελλάδα η αντίστοιχη τιμή κινείται κοντά στα 0,80 ευρώ.
Η εικόνα αυτή δεν είναι συγκυριακή ούτε πρόσκαιρη, όπως τουλάχιστον δείχνουν οι αποδόσεις των αμπελώνων τα τελευταία χρόνια. Οι υψηλές θερμοκρασίες και η έλλειψη βροχοπτώσεων της περιόδου 2023–2025 διαμόρφωσαν, σύμφωνα με τον καθηγητή Αμπελουργίας του ΑΠΘ Στέφανο Κουνδουρά, τις πιο δύσκολες συνθήκες των τελευταίων 60 ετών για τη Σαντορίνη. Ο ίδιος μάλιστα έχει προειδοποιήσει ότι εάν η τάση συνεχιστεί, το πρόβλημα δεν θα αφορά μόνο την ποσότητα, αλλά και την ποιότητα και τον ιδιαίτερο χαρακτήρα των κρασιών της νότιας Ευρώπης.
Ένας τόπος ακραίος για την αμπελουργία
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκεται το νερό. Η Σαντορίνη ήταν πάντα ένας τόπος ακραίος για την αμπελουργία, αλλά και ακριβώς γι’ αυτό μοναδικός. Η παραδοσιακή κουλούρα, το κυκλικό πλέξιμο του αμπελιού κοντά στο έδαφος, προστάτευε τα σταφύλια από τον άνεμο και τον ήλιο. Οι βαθιές ρίζες αναζητούσαν υγρασία στο ηφαιστειακό υπόστρωμα. Όμως οι παλιές ισορροπίες ανατρέπονται με τρόπο βίαιο, όχι όμως και απρόσμενο. Όταν η ανομβρία διαρκεί για χρόνια και οι καύσωνες επαναλαμβάνονται, ακόμη και ένα αμπέλι που έχει μάθει να επιβιώνει με ελάχιστο νερό φτάνει στα όριά του.
Οι παραγωγοί, βλέποντας το κόστος να ανεβαίνει και την πρώτη ύλη να μειώνεται, αναζητούν λύσεις που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζαν σχεδόν αδιανόητες για τον παραδοσιακό σαντορινιό αμπελώνα. Στο Domaine Sigalas, που ανήκει πλέον στην οικογένεια Κυρ Γιάννη, ο Γιάννης Μπουτάρης δοκιμάζει πιλοτικά ένα μοντέλο κυκλικής και κλιματικά έξυπνης αμπελουργίας. Στο τραπέζι βρίσκεται η χρήση επεξεργασμένων λυμάτων από κατοικίες και ξενοδοχεία για την άρδευση των αμπελιών, λύση που εξετάζεται ως πιο βιώσιμη και ενεργειακά αποδοτική σε σχέση με την αποκλειστική προσφυγή στην αφαλάτωση.
Παράλληλα, δοκιμάζεται η φύτευση σε σειρές, ώστε το νερό να φτάνει πιο στοχευμένα στα φυτά, ενώ στο πεδίο της τεχνολογίας εξετάζεται και η συλλογή ατμοσφαιρικού νερού με τη χρήση υδρογελών και ηλιακής ενέργειας. Η λογική είναι απλή, αλλά κομβική ως προς την αντιμετώπιση των συνθηκώ που επικρατούν στο νησί. Κάθε σταγόνα πρέπει να αξιοποιείται με τη μεγαλύτερη δυνατή ακρίβεια. Άλλοι παραγωγοί, όπως ο Γιάννης Παπαοικονόμου, κινούνται προς την υπόγεια άρδευση, ώστε να περιορίζεται η εξάτμιση και το νερό να οδηγείται απευθείας εκεί όπου το χρειάζεται το φυτό.
Υπάρχει, όμως, και μια δεύτερη γραμμή άμυνας που συχνά μένει έξω από τη δημόσια συζήτηση. Το ίδιο το έδαφος. Ένα φτωχό έδαφος σε οργανική ουσία δεν μπορεί να συγκρατήσει νερό. Αυτό σημαίνει ότι ακόμη και το ανακυκλωμένο ή ακριβό νερό άρδευσης μπορεί να χαθεί γρήγορα, χωρίς να στηρίξει ουσιαστικά το αμπέλι. Η ενίσχυση της οργανικής ουσίας, η κάλυψη του εδάφους, η προσεκτική διαχείριση της βλάστησης και η προστασία της μικροβιακής ζωής του αμπελώνα αποτελούν πλέον κρίσιμες παραμέτρους επιβίωσης.
Το ζήτημα ξεπερνά τη Σαντορίνη. Το νησί λειτουργεί σαν πρόωρος δείκτης για όσα έρχονται σε πολλές αμπελουργικές ζώνες της Μεσογείου. Αν το Ασύρτικο, μία ποικιλία συνδεδεμένη με την αντοχή στην ξηρασία και την υψηλή οξύτητα ακόμη και σε δύσκολες συνθήκες, αρχίζει να υποχωρεί, τότε το μήνυμα είναι ευρύτερο. Η αμπελουργία δεν μπορεί να συνεχίσει με τους ίδιους όρους.
Η πρόκληση είναι διπλή. Από τη μία, να διασωθεί η παραγωγή και η οικονομία ενός εμβληματικού αμπελώνα. Από την άλλη, να μη χαθεί η ταυτότητα που έκανε τη Σαντορίνη μοναδική. Η προσαρμογή δεν σημαίνει εγκατάλειψη της παράδοσης. Σημαίνει ότι η παράδοση πρέπει να αποκτήσει νέα εργαλεία για να επιβιώσει σε ένα κλίμα που αλλάζει γρηγορότερα και δοκιμάζει τις αντοχές των παλιών αμπελιών.
