Σήμερα, τα Στενά του Ορμούζ, ένα θαλάσσιο πέρασμα τριών χιλιομέτρων, κρατά «όμηρο» την παγκόσμια οικονομία, μπορεί και το μέλλον της Δύσης όπως την ξέρουμε. Είναι αυτό που ο Ρόμπερτ Κάπλαν ονόμασε «εκδίκηση της γεωγραφίας» και ο Τιμ Μάρσαλ «φυλακή» των χαρτών.
Αναφέρω τo «μέλλον της Δύσης», γιατί πριν από είκοσι πέντε αιώνες, το 480 π.Χ, δύο μάχες σε στενά περάσματα, έδωσαν τη νίκη των Ελλήνων στους Περσικούς πολέμους, μια νίκη που όπως έγραψε ο Νίκος Καζαντζάκης, οδήγησε την ανθρωπότητα «από το χάος στον Παρθενώνα», και οδήγησαν στο «ξεκίνημα της Δύσης».
Τον Αύγουστο του 480 π.Χ σε μια πολύ στενή λωρίδα γης στις Θερμοπύλες δόθηκε η Μάχη των Θερμοπυλών, όπου 1.000 περίπου Σπαρτιάτες, Θεσπιείς και άλλοι Έλληνες υπερασπίστηκαν το στενό πέρασμα προκαλώντας τεράστιες απώλειες στον στρατό του Ξέρξη. Κυρίως, όμως, η θυσία τους καθυστέρησε την κάθοδο των Περσών και έδωσε τον απαραίτητο χρόνο στην υπόλοιπη Ελλάδα να οργανωθεί γι’ αυτό που τελικά θα ερχόταν τον επόμενο μήνα
Τον Σεπτέμβριο του 480 π.Χ, ο Θεμιστοκλής είχε την ευφυή σκέψη να βάλει τους Πέρσες να πολεμήσουν σε στενό μέρος, όπου τα μεγάλα τους πλοία είχαν τεράστιο μειονέκτημα. Η «Άγια θάλασσα της Σαλαμίνας», όπου το τοπίο «μετουσιώθηκε σε ιστορία».
Αν η Αθήνα είχε ηττηθεί τότε, μάλλον θα εξαφανιζόταν κάθε δημιουργική αρχαιοελληνική πνευματική έκφραση. Και επομένως περίπου πενήντα χρόνια αργότερα μάλλον δεν θα εμφανίζονταν στην Αθήνα η δημοκρατία και η σωκρατική, πλατωνική και αριστοτελική φιλοσοφία, δύο δηλαδή από τους πυλώνες του Ευρωπαϊκού Πολιτισμού.
Σήμερα, μετά από είκοσι πέντε αιώνες, το Ιράν, θυμίζει στον κόσμο μια αλήθεια που η παγκοσμιοποίηση ξέχασε: η γεωγραφία δεν καταργήθηκε ποτέ.
Όμως, η ιστορία δείχνει ότι ο άνθρωπος δεν υπήρξε μόνο αιχμάλωτος της γεωγραφίας. Δύο φορές άλλαξε ο ίδιος τον χάρτη. Το 1869, η διώρυγα του Σουέζ ένωσε τη Μεσόγειο με τον Ινδικό Ωκεανό και εκμηδένισε τον περίπλου της Αφρικής, μετατρέποντας την Αίγυπτο σε στρατηγικό κόμβο και την Ανατολική Μεσόγειο σε αρτηρία του κόσμου.
Και το 1914, η διώρυγα του Παναμά έκοψε στα δύο μια ολόκληρη ήπειρο, φέρνοντας τον Ατλαντικό και τον Ειρηνικό σε απόσταση λίγων ωρών και εκτοξεύοντας τις ΗΠΑ σε ναυτική υπερδύναμη δύο ωκεανών.
Επομένως το δίδαγμα είναι διπλό. Η γεωγραφία θέτει τους όρους του παιχνιδιού, και όποιος την αγνοεί, όπως δείχνει το Ορμούζ, το πληρώνει ακριβά. Αλλά δεν είναι πεπρωμένο. Το ερώτημα για τον 21ο αιώνα είναι αν θα υποστούμε τη γεωγραφία ως φυλακή ή θα την αντιμετωπίσουμε ως πρόκληση.
*Από τον Μάκη Προβατά
