Ελαιώνας: Το γαλατικό χωριό που νίκησε την αντιπαροχή, τα σχέδια και το κράτος

Γύρω του άλλαξαν όλα. Εκείνος αντιστάθηκε σε κάθε σχέδιο επί εβδομήντα χρόνια. Τώρα το κράτος ετοιμάζει τη μεγαλύτερη πολιορκία μέχρι σήμερα. Θα τα καταφέρει αυτή τη φορά;

Πάρτε τη γραμμή 3 του μετρό από το Μοναστηράκι. Δύο στάσεις μετά, κατεβαίνετε στον «Ελαιώνα». Μέσα σε λίγα λεπτά έχετε αφήσει πίσω σας την Ακρόπολη, τα γεμάτα ξενοδοχεία, το Γκάζι και τον Κεραμεικό, που μεταμορφώθηκαν τα τελευταία χρόνια. Και βρίσκεστε σε έναν άλλο κόσμο: φορτηγά, μάντρες, αποθήκες, συνεργεία, εγκαταλελειμμένα εργοστάσια, δρόμοι χωρίς πεζοδρόμια.

Ο Ελαιώνας είναι το γαλατικό χωριό της Αθήνας. Μέσα του, σχεδόν τίποτα δεν άλλαξε. Κάθε κυβέρνηση ανακοίνωσε το δικό της σχέδιο για να τον «κατακτήσει». Και κάθε φορά, ο Ελαιώνας νίκησε.

Τώρα η κυβέρνηση ετοιμάζει τη μεγαλύτερη προσπάθεια μέχρι σήμερα. Ο αντιπρόεδρος Κωστής Χατζηδάκης συντονίζει προσωπικά το εγχείρημα. Ένας διεθνής αρχιτεκτονικός διαγωνισμός ιδεών καλεί ομάδες να σχεδιάσουν το μέλλον της περιοχής. Και ο Πρωθυπουργός, στη ΔΕΘ, αναφέρθηκε στον Ελαιώνα ως μία από τις περιοχές που μπορούν να δώσουν νέα σπίτια στην Αθήνα. «Ο Ελαιώνας αλλάζει, η Αθήνα αλλάζει», είπε ο Χατζηδάκης.

Για να καταλάβει κανείς αν αυτή τη φορά θα είναι διαφορετικά, πρέπει πρώτα να καταλάβει γιατί απέτυχαν όλες οι προηγούμενες.

Ο ιερός λόγγος

Το όνομα δεν είναι τυχαίο. Για αιώνες, όλο το δυτικό τμήμα της Αθήνας, στις δύο όχθες του Κηφισού, ήταν ένα απέραντο δάσος από ελιές. Για τους αρχαίους Αθηναίους η ελιά ήταν ιερό δέντρο. Οι ιερές ελιές, οι «μορίες», ανήκαν στην πόλη, και όποιος τις έβλαπτε μπορούσε να βρεθεί κατηγορούμενος στον Άρειο Πάγο.

Ο Ελαιώνας επιβίωσε από πολέμους και πυρκαγιές. Ο Άγγλος έμπορος Bernard Randolph, που έζησε στην Ελλάδα τη δεκαετία του 1670, τον περιγράφει ως μια έκταση μήκους έξι μιλίων και πλάτους δύο. Την εποχή εκείνη είχαν καταγραφεί επίσημα 50.000 ελαιόδεντρα. Το λάδι του έφτανε μέχρι τη Μασσαλία, και οι λαχανόκηποί του κάλυπταν σχεδόν όλες τις ανάγκες της πόλης.

Το καλοκαίρι του 1830 μια μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε μεγάλο μέρος του. Εφημερίδα της εποχής ανέφερε ότι ο Ελαιώνας είχε 117.000 δέντρα. Στον πρώτο τοπογραφικό χάρτη της Αττικής, το 1874, το δάσος σωζόταν ακόμη σχεδόν ανέπαφο. Και εκεί σημειώνεται για πρώτη φορά κάτι καινούργιο: βυρσοδεψεία, το πρώτο σύγχρονο κτιριακό συγκρότημα της περιοχής. Ήταν το πρώτο μήνυμα της εποχής που ερχόταν.

Ακολούθησαν, κύμα το κύμα, ελαιοτριβεία και κεραμοποιεία, σαπωνοποιεία και χαρτοποιεία, εργοστάσια τροφίμων, χημικών και πλαστικών. Και στο τέλος, αυτό που κυριαρχεί σήμερα: οι μεταφορικές εταιρείες, που βρήκαν εδώ ό,τι χρειάζονται. Δίπλα στον Πειραιά, δίπλα στις εθνικές οδούς, δίπλα στο κέντρο.

Από τις δεκάδες χιλιάδες ελιές, στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σώζονταν περίπου 400 αιωνόβια δέντρα, στον χώρο του πρώην ΤΕΙ Πειραιά. Ο Ελαιώνας κράτησε κυρίως το όνομα.

Η πόλη που χτίστηκε γύρω του, αλλά όχι μέσα του

Από τη δεκαετία του ’50 μέχρι τη δεκαετία του ’90, η Αθήνα χτίστηκε με πρωτοφανείς ρυθμούς. Με την αντιπαροχή, χιλιάδες μονοκατοικίες έγιναν πολυκατοικίες. Οι γειτονιές που περιβάλλουν τον Ελαιώνα, στο Αιγάλεω, στο Περιστέρι, στον Ρέντη, στον Ταύρο, γέμισαν τσιμέντο και ανθρώπους.

Κι όμως, ο ίδιος ο Ελαιώνας έμεινε με ελάχιστους κατοίκους. Πώς γίνεται μια τεράστια έκταση δίπλα στο κέντρο να γλιτώσει από την πιο έντονη οικοδομική έκρηξη στην ιστορία της πόλης; Η απάντηση βρίσκεται σε έξι λόγους που δούλεψαν όλοι μαζί.

Έμεινε έξω από το σχέδιο πόλης

Η πολυκατοικία με αντιπαροχή χτιζόταν σε περιοχές «εντός σχεδίου», δηλαδή σε περιοχές με εγκεκριμένους δρόμους, οικοδομικά τετράγωνα και όρους δόμησης. Ο Ελαιώνας δεν ήταν τέτοια περιοχή. Εντάχθηκε για πρώτη φορά σε πολεοδομικό σχέδιο μόλις το 1991.

Μέχρι τότε ίσχυαν οι κανόνες για τις περιοχές εκτός σχεδίου. Αυτοί, ήδη από το 1928, επέτρεπαν στις ζώνες γύρω από τις πόλεις κυρίως χρήσεις που δεν ταίριαζαν με την κατοικία, όπως βιομηχανίες, και μόνο σε μεγάλα οικόπεδα. Η κατοικία σε αυτές τις ζώνες άργησε δεκαετίες να επιτραπεί. Με άλλα λόγια, ο ίδιος ο νόμος άνοιγε την πόρτα στα εργοστάσια και την κρατούσε κλειστή για τα σπίτια.

Το κράτος τον όρισε ως την «αποθήκη» της Αθήνας

Ο Οργανισμός Αθήνας το έχει καταγράψει με μια φράση που δεν αφήνει περιθώρια: μέχρι το 1940 ο Ελαιώνας κράτησε τη φυσιογνωμία του, και μέσα στα επόμενα πενήντα χρόνια έγινε η «χαβούζα της Αθήνας». Εκεί διοχετεύτηκε μεγάλο μέρος της γρήγορης βιομηχανικής ανάπτυξης της πόλης.

Και όταν το κράτος άρχισε επιτέλους να σχεδιάζει, σχεδίασε ξανά βιομηχανία. Το 1984 ένα διάταγμα όρισε τις περιοχές της Αττικής που θα υποδέχονταν βιομηχανίες και βιοτεχνίες, και τμήματα του Ελαιώνα ήταν μέσα σε αυτές. Το Ρυθμιστικό Σχέδιο της Αθήνας του 1985 προέβλεπε για τον Ελαιώνα βιομηχανικά και βιοτεχνικά πάρκα σε περίπου 70% της έκτασης και κατοικία μόλις σε περίπου 18%. Στην υπόλοιπη πόλη χτίζονταν πολυκατοικίες. Στον Ελαιώνα το κράτος σχεδίαζε εργοστάσια.

Ο Ελαιώνας, δηλαδή, δεν έμεινε έτσι επειδή το κράτος απουσίαζε. Έμεινε έτσι και εξαιτίας όσων το κράτος επέλεξε να τοποθετήσει εκεί.

Η γη δεν ήταν φτιαγμένη για αντιπαροχή

Η αντιπαροχή δούλευε με ένα απλό μοντέλο: ένας ιδιοκτήτης με ένα μικρό οικόπεδο το έδινε σε έναν εργολάβο και έπαιρνε πίσω μερικά διαμερίσματα. Ο Ελαιώνας δεν είχε τέτοια οικόπεδα. Ήδη στον χάρτη του 1874 φαίνεται χωρισμένος σε κτήματα. Αργότερα, μεγάλα κομμάτια του πέρασαν σε εργοστάσια και σε δημόσιους φορείς: σιδηρόδρομο, στρατιωτικές εγκαταστάσεις, ναυτική βάση, Γεωπονικό Πανεπιστήμιο. Τα μεγάλα οικόπεδα είναι ό,τι χρειάζεται ένα εργοστάσιο. Δεν είναι ό,τι χρειάζεται μια πολυκατοικία.

Ήταν ο δρόμος του νερού

Ο Ελαιώνας απλώνεται στην πεδιάδα του Κηφισού, και τον διασχίζει το ρέμα του Προφήτη Δανιήλ, η ιστορική κοίτη του ποταμού. Το χώμα του ήταν γόνιμο ακριβώς επειδή οι πλημμύρες το ανανέωναν. Στη σύγχρονη πόλη, αυτό έγινε κατάρα. Στην πλημμύρα του Νοεμβρίου 1961, με επίκεντρο τα δυτικά, χάθηκαν 43 άνθρωποι στην Αττική. Στην πλημμύρα του Νοεμβρίου 1977, με 37 νεκρούς, ο Κηφισός ξεχείλισε και άνθρωποι στην Πέτρου Ράλλη και στην Ιερά Οδό ανέβαιναν στις στάσεις των λεωφορείων για να σωθούν. Το 1981 πλημμύρισε ξανά το ρέμα του Προφήτη Δανιήλ. Κανείς δεν διαλέγει να μεγαλώσει τα παιδιά του σε μια περιοχή που πλημμυρίζει. Ένα εργοστάσιο, όμως, μπορεί να το ρισκάρει.

Η όχληση έδιωξε τους κατοίκους

Όσο γέμιζε ο Ελαιώνας με δραστηριότητες που βρωμούσαν, έκαναν θόρυβο και μόλυναν, τόσο λιγότεροι ήθελαν να ζήσουν εκεί. Εργασίες στο Πολυτεχνείο περιγράφουν μια περιοχή που οι Αθηναίοι απέρριψαν ως τόπο για να ζήσουν.

Ήταν ένας φαύλος κύκλος. Χωρίς κατοίκους, κανείς δεν πίεζε για πάρκα και πεζοδρόμια. Χωρίς πάρκα και πεζοδρόμια, ερχόταν ακόμη περισσότερη βιομηχανία.

Όταν άνοιξε η πόρτα, ήταν πια αργά

Το 1991 το κράτος έκανε την πρώτη σοβαρή απόπειρα να αλλάξει κατεύθυνση. Το πρώτο πολεοδομικό σχέδιο του Ελαιώνα εγκατέλειπε την ιδέα των καθαρά βιομηχανικών ζωνών και επέτρεπε κατοικία μαζί με άλλες χρήσεις, με υψηλούς συντελεστές δόμησης. Προκάλεσε όμως τέτοιες αντιδράσεις, ακόμη και προσφυγές των ίδιων των δήμων στο Συμβούλιο της Επικρατείας, που ουσιαστικά αντικαταστάθηκε από το διάταγμα του 1995. Εκείνο επέτρεψε κατοικία μόνο σε ορισμένες ζώνες. Ο Ελαιώνας αντιμετωπίστηκε, όπως έχει σημειώσει το Συμβούλιο της Επικρατείας, ως βιομηχανικό και βιοτεχνικό πάρκο «προς εξυγίανση».

Μέχρι τότε, οι μάντρες, οι αποθήκες και οι μεταφορικές είχαν ήδη πάρει τη θέση τους. Ο Οργανισμός Αθήνας είχε συνοψίσει την ιστορία με μια πρόταση που θα μπορούσε να είναι ο υπότιτλος όλου του άρθρου: από το 1954, κάθε προσπάθεια του κράτους να ρυθμίσει τον Ελαιώνα περνούσε από σχέδια, μελέτες, νόμους και διατάγματα που είτε δεν ψηφίζονταν, είτε δεν εφαρμόζονταν, είτε αντικαθίσταντο από νεότερα με άλλη φιλοσοφία, είτε χτυπιούνταν στα δικαστήρια.

Η ευλογία μέσα στην κατάρα

Υπάρχει όμως μια ειρωνεία σε όλη αυτή την ιστορία. Αυτό που κατέστρεψε τον Ελαιώνα είναι και αυτό που τον έσωσε για το μέλλον. Επειδή δεν χτίστηκε με πολυκατοικίες όπως η υπόλοιπη Αθήνα, η πόλη διαθέτει σήμερα κάτι σπάνιο για μια μεγάλη πρωτεύουσα: χιλιάδες στρέμματα γης λίγα λεπτά από το κέντρο, που μπορούν ακόμη να σχεδιαστούν από την αρχή. Αν ο Ελαιώνας είχε «νικηθεί» τη δεκαετία του ’70, σήμερα δεν θα υπήρχε κανένα σχέδιο για κοινωνικές κατοικίες, πάρκα και νέες γειτονιές. Θα υπήρχαν απλώς άλλες πολυκατοικίες.

Τριάντα χρόνια σχέδια, εβδομήντα χρόνια αναβολές

Η ιστορία των σύγχρονων σχεδίων για τον Ελαιώνα είναι σχεδόν απίστευτη. Το 1995 ένα Προεδρικό Διάταγμα όρισε τους κανόνες που ισχύουν μέχρι σήμερα, και που τώρα πρέπει να αλλάξουν για να γίνει οτιδήποτε. Το 1999 και το 2001 νέες μελέτες για την ενοποίηση των αρχαιολογικών χώρων της Αθήνας έβαλαν τον Ελαιώνα στον χάρτη. Οι μελετητές τότε προειδοποιούσαν για κάτι που ακούγεται εντυπωσιακά σύγχρονο: ότι η αναβάθμιση μιας περιοχής ανεβάζει τις τιμές της γης και πιέζει όσους δεν μπορούν να τις πληρώσουν.

Το 2004 ήρθαν οι Ολυμπιακοί Αγώνες. Η Αθήνα άλλαξε όψη. Στον Ελαιώνα, η μεγάλη ολυμπιακή μεταμόρφωση έφτασε σε μικρή κλίμακα: μια ανάπλαση στην Πέτρου Ράλλη και ένα πάρκο γύρω από τις ιστορικές ελιές.

Χώρος για σταθμό υπεραστικών λεωφορείων στον Ελαιώνα προβλεπόταν ήδη στο σχέδιο του 1991. Ο σημερινός Κεντρικός Σταθμός Υπεραστικών Λεωφορείων θεσμοθετήθηκε το 2005 και θα αντικαθιστούσε τα ΚΤΕΛ Κηφισού και Λιοσίων. Το 2022 ο αρμόδιος υφυπουργός έλεγε στη Βουλή ότι ελπίζει να δημοπρατηθεί μέσα στη χρονιά. Το 2023 εγκρίθηκαν οι περιβαλλοντικοί όροι. Σήμερα οι μελέτες έχουν τελειώσει, αλλά ακόμη δεν έχει οριστικοποιηθεί ποιος θα τον κατασκευάσει.

Η πιο χαρακτηριστική ιστορία όμως είναι η Διπλή Ανάπλαση. Το 2005 δόθηκαν στη δημοσιότητα οι πρώτες μακέτες για το νέο γήπεδο του Παναθηναϊκού στον Βοτανικό, με σύνθημα «μπαίνουμε σπίτι μας το 2008». Το 2006 ψηφίστηκε ειδικός νόμος. Ακολούθησαν προσφυγές, αποφάσεις του Συμβουλίου της Επικρατείας, νέα διατάγματα, αναθεωρήσεις και διαμάχες. Η σύμβαση κατασκευής υπογράφηκε τελικά το 2023. Σύμφωνα με τον Χατζηδάκη, το γήπεδο θα ολοκληρωθεί το καλοκαίρι του 2027. Αν γίνει αυτό, θα έχουν περάσει 22 χρόνια από τις πρώτες μακέτες.

Στο μεταξύ, το 2015, σε ένα οικόπεδο του Ελαιώνα στήθηκε μια μεγάλη δομή φιλοξενίας προσφύγων, μέσα στον αστικό ιστό της Αθήνας. Λειτούργησε για σχεδόν μια δεκαετία και έφτασε να φιλοξενεί χιλιάδες ανθρώπους. Ο Ελαιώνας, για άλλη μια φορά, έγινε ο χώρος όπου η πόλη έβαζε ό,τι δεν ήθελε να βλέπει.

Και οι μεταφορικές; Το 2005 υπολογίζονταν τουλάχιστον 300 στην ευρύτερη περιοχή. Σήμερα στον Ελαιώνα λειτουργούν περίπου 390, με περισσότερα από 4.000 δρομολόγια φορτηγών κάθε μέρα. Το σχέδιο να μεταφερθούν σε ένα οργανωμένο πάρκο logistics στη Φυλή ναυάγησε τον Απρίλιο του 2026: ο διαγωνισμός κηρύχθηκε άγονος, χωρίς ούτε μία δεσμευτική προσφορά. Οι επενδυτές θεώρησαν ότι το οικονομικό μοντέλο δεν έβγαινε, και ο δήμος στον οποίο ανήκει η έκταση δεν υποχώρησε στην αποτίμησή της.

Γιατί ο Ελαιώνας αντιστέκεται ακόμη

Εύκολο είναι να πει κανείς ότι το ελληνικό κράτος απλώς δεν μπορεί. Η αλήθεια είναι πιο ενδιαφέρουσα. Σήμερα ο Ελαιώνας αντιστέκεται για τέσσερις λόγους.

Πρώτον, δεν έχει έναν ιδιοκτήτη. Το Ελληνικό, με περίπου 6.300 στρέμματα, ήταν μια ενιαία δημόσια έκταση που πέρασε σε έναν επενδυτή. Ο Ελαιώνας είναι μεγαλύτερος — πάνω από 9.000 στρέμματα, με την πλήρη καταγραφή ιδιοκτησιών να φτάνει τα 11.000 — αλλά κατακερματισμένος σε πολλές ιδιοκτησίες: ιδιώτες, επιχειρήσεις, δημόσιοι φορείς. Κάθε αλλαγή απαιτεί συμφωνίες με πολλούς διαφορετικούς ιδιοκτήτες ή απαλλοτριώσεις, που κοστίζουν χρήματα που δεν έχουν βρεθεί.

Δεύτερον, δεν έχει έναν δήμαρχο. Η περιοχή μοιράζεται ανάμεσα στους δήμους Αθηναίων, Αιγάλεω, Περιστερίου, Νίκαιας-Ρέντη και Μοσχάτου-Ταύρου. Κάθε δήμος έχει τις δικές του προτεραιότητες. Κανένας δεν έχει τη δύναμη να αποφασίσει μόνος του.

Τρίτον, και αυτό είναι που ξεχνούν συνήθως τα σχέδια: ο Ελαιώνας δουλεύει. Δεν είναι μια εγκαταλελειμμένη ζώνη που περιμένει να «σωθεί». Είναι η πίσω αυλή της Αθήνας. Από εκεί ξεκινούν χιλιάδες φορτηγά κάθε μέρα, εκεί λειτουργούν εκατοντάδες επιχειρήσεις, εκεί επισκευάζονται τα αυτοκίνητα της πόλης. Το γαλατικό χωριό δεν αντιστέκεται από πείσμα. Αντιστέκεται επειδή η πόλη το χρειάζεται όπως είναι.

Τέταρτον, δεν έχει υποδομές. Πριν χτιστεί ένα σπίτι, χρειάζονται δρόμοι, αποχέτευση, δίκτυα για τα νερά της βροχής, κοινόχρηστοι χώροι. Ο Ελαιώνας δεν τα έχει σε επαρκή μορφή. Σύμφωνα με ρεπορτάζ, ακόμη και οι μεταφορικές λειτουργούν με προσωρινές άδειες.

Για να καταλάβει κανείς την κλίμακα της δυσκολίας, αξίζει μια σύγκριση. Το King’s Cross του Λονδίνου θεωρείται από τις πιο πετυχημένες αστικές αναπλάσεις της Ευρώπης. Ήταν πρώην σιδηροδρομική και βιομηχανική ζώνη, περίπου 270 στρεμμάτων, με τη γη μοιρασμένη σε δύο μόλις ιδιοκτήτες, που ενώθηκαν τελικά με τον επενδυτή σε μία κοινή εταιρεία. Μετά από αποτυχημένες απόπειρες τις δεκαετίες του ’80 και του ’90, ο βασικός επενδυτής επιλέχθηκε το 2001 και η άδεια δόθηκε το 2006. Χρειάστηκαν περίπου δύο δεκαετίες για να πάρει η περιοχή τη σημερινή της μορφή — για μια έκταση που χωράει πάνω από τριάντα φορές μέσα στον Ελαιώνα.

Το νέο σχέδιο

Η νέα προσπάθεια έχει μια σημαντική διαφορά από τις προηγούμενες: δεν ξεκινά από ένα έργο, αλλά από ένα συνολικό σχέδιο. Ο διαγωνισμός ιδεών αφορά περίπου 5.000 στρέμματα. Ζητά από τους συμμετέχοντες να ενώσουν όλα τα κομμάτια που μέχρι σήμερα σχεδιάζονταν χωριστά: το γήπεδο του Παναθηναϊκού, τον σταθμό του μετρό, τον νέο σταθμό των ΚΤΕΛ, το νέο Αρχαιολογικό Μουσείο Αθηνών στην Ακαδημία Πλάτωνος, την Ιερά Οδό, τον Κηφισό. Τα βασικά θέματα είναι το πράσινο και η προστασία από τον καύσωνα και τις πλημμύρες, οι μεταφορές, ο πολιτισμός, οι νέες μορφές παραγωγής και η κατοικία.

Οι προτάσεις υποβάλλονται έως τις 16 Νοεμβρίου 2026, μετά από παράταση, και η κριτική επιτροπή αναμένεται να ολοκληρώσει τη δουλειά της έως το τέλος Νοεμβρίου. Η κυβέρνηση βλέπει την περιοχή σε τρεις κύκλους. Στο κέντρο, τα περίπου 220 στρέμματα της Διπλής Ανάπλασης, που ήδη αλλάζουν. Γύρω τους, ένας δεύτερος κύκλος περίπου 1.400 στρεμμάτων, όπου βρίσκονται πολλές από τις μεταφορικές. Και μετά, όλη η υπόλοιπη περιοχή.

Η αγορά έχει ήδη αρχίσει να κινείται. Η Dimand ετοιμάζει στην Πέτρου Ράλλη ένα από τα πρώτα οργανωμένα σχέδια προσιτής κατοικίας, με περίπου 140 διαμερίσματα προς ενοικίαση. Και άλλοι developers, ανάμεσά τους και ξένοι, παρακολουθούν την περιοχή.

Τα τρία παράδοξα του νέου Ελαιώνα

Το σχέδιο είναι φιλόδοξο και, για πρώτη φορά, συνολικό. Κουβαλά όμως τρία παράδοξα που κανένας διαγωνισμός ιδεών δεν μπορεί να λύσει μόνος του.

Το πρώτο είναι το παράδοξο της επιτυχίας. Όσο πιο πετυχημένη είναι η ανάπλαση, τόσο πιο ακριβή γίνεται η γη. Και όσο πιο ακριβή γίνεται η γη, τόσο πιο δύσκολα χτίζονται προσιτά σπίτια. Οι μελετητές το είχαν προειδοποιήσει από το 2001. Αν ο Ελαιώνας γίνει «το νέο Γκάζι», οι κοινωνικές κατοικίες κινδυνεύουν να μείνουν στα χαρτιά, και στη θέση τους να έρθουν διαμερίσματα που οι νέοι Αθηναίοι δεν θα μπορούν να αγοράσουν. Χωρίς κανόνες που θα κλειδώνουν από πριν ένα ποσοστό προσιτής στέγης, η αγορά θα κάνει αυτό που κάνει πάντα.

Το δεύτερο είναι το παράδοξο της μετακόμισης. Όλοι θέλουν να φύγουν τα φορτηγά από τον Ελαιώνα. Η Φυλή όμως έδειξε πόσο δύσκολο είναι να βρεθεί ο τόπος και η συμφωνία που θα τα υποδεχθεί. Και ακόμη κι αν οι μεταφορικές μετακινηθούν πιο μακριά, τα φορτηγά δεν θα εξαφανιστούν. Θα διανύουν απλώς μεγαλύτερες αποστάσεις για να φτάσουν στην ίδια πόλη. Η Αθήνα χρειάζεται μια πίσω αυλή. Το ερώτημα δεν είναι αν θα την έχει, αλλά πού.

Το τρίτο είναι το παράδοξο του χρόνου. Ο διαγωνισμός ιδεών θα τελειώσει φέτος. Μετά χρειάζεται νέο Προεδρικό Διάταγμα, και έπειτα μελέτες, χρηματοδότηση, απαλλοτριώσεις, υποδομές. Ο Ελαιώνας μετράει τον χρόνο σε δεκαετίες. Η πολιτική τον μετράει σε εκλογικούς κύκλους. Και ένα σχέδιο που στηρίζεται στον συντονισμό ενός ισχυρού υπουργού κινδυνεύει να σταματήσει τη μέρα που ο υπουργός θα αλλάξει θέση.

Το μέλλον

Ο Ελαιώνας είναι ίσως η τελευταία τόσο μεγάλη έκταση που έχει μείνει μέσα στην Αθήνα. Ό,τι αποφασιστεί για αυτόν τα επόμενα χρόνια θα καθορίσει την πόλη για τις επόμενες δεκαετίες. Θα γίνει μια γειτονιά όπου θα μπορούν να ζήσουν οι άνθρωποι που δουλεύουν στην Αθήνα; Ή ένα ακόμη οικόπεδο για επενδυτές, όπου τα σπίτια θα χτίζονται για να αγοράζονται και όχι για να κατοικούνται;

Η ιστορία του Ελαιώνα δείχνει ότι η πόλη έχει ήδη κάνει μία φορά το λάθος να τον σχεδιάζει μόνο για όσα δεν ήθελε αλλού. Τα σχέδια των τελευταίων δεκαετιών έκαναν το αντίθετο λάθος: σχεδίαζαν σαν να ήταν άδειος. Δεν είναι. Έχει ιδιοκτήτες, επιχειρήσεις, εργαζόμενους, φορτηγά, ιστορία. Αν το νέο σχέδιο τα αγνοήσει, το γαλατικό χωριό θα νικήσει ξανά. Αν μάθει να δουλεύει μαζί τους, ο Ελαιώνας μπορεί να ξαναγίνει αυτό που ήταν κάποτε: ένα κομμάτι της πόλης που ανήκει σε όλους.