Desk Lamp – Το φως που έφτιαξε έναν προσωπικό χώρο σκέψης

Υπάρχουν αντικείμενα που καταλαβαίνεις τη σημασία τους μόνο όταν τα χρησιμοποιείς για πολλές ώρες. Το φωτιστικό γραφείου είναι ένα από αυτά.

Δεν είναι απλώς μια μικρότερη λάμπα μέσα σε ένα δωμάτιο ούτε ένα διακοσμητικό στοιχείο πάνω στο γραφείο. Η πραγματική του δουλειά είναι πιο συγκεκριμένη: να δημιουργήσει έναν ελεγχόμενο χώρο φωτός ακριβώς εκεί όπου διαβάζεις, γράφεις, σχεδιάζεις ή δουλεύεις. Σε αντίθεση με τον γενικό φωτισμό, που αντιμετωπίζει ολόκληρο το δωμάτιο με τον ίδιο τρόπο, το desk lamp υποστηρίζει μία συγκεκριμένη δραστηριότητα και έναν συγκεκριμένο άνθρωπο. Και η μορφή που σήμερα θεωρούμε σχεδόν αυτονόητη, δηλαδή με βραχίονες που μετακινούνται, κεφαλή που στρέφεται, φως που μένει ακριβώς εκεί όπου το τοποθέτησες, προέκυψε από ένα πρόβλημα που δεν είχε αρχικά καμία σχέση με τον φωτισμό.

Στις αρχές της δεκαετίας του 1930 ο Βρετανός μηχανικός George Carwardine εργαζόταν πάνω σε μηχανισμούς ελατηρίων και αναρτήσεων. Το 1932 ανέπτυξε ένα σύστημα στο οποίο ελατήρια, μοχλοί και αρθρώσεις μπορούσαν να παραμένουν σε ισορροπία σε διαφορετικές θέσεις. Ο μηχανισμός είχε σχεδιαστεί με τη λογική της αυτοκίνησης, αλλά ο Carwardine αντιλήφθηκε ότι μπορούσε να λύσει ένα πολύ διαφορετικό πρόβλημα. Να δημιουργήσει ένα φωτιστικό που θα μετακινείται εύκολα με το χέρι και θα παραμένει ακριβώς στη θέση όπου το άφηνε ο χρήστης.

Η πρώτη εκδοχή, το Model 1208, πέρασε σε παραγωγή στις αρχές της δεκαετίας του 1930 σε συνεργασία με την Herbert Terry & Sons, εταιρεία που ήδη κατασκεύαζε τα ελατήρια που χρησιμοποιούσε ο Carwardine. Το αρχικό μοντέλο είχε τέσσερα ελατήρια και σαφώς βιομηχανικό χαρακτήρα. Η ζήτηση όμως έδειξε γρήγορα ότι η ιδέα μπορούσε να περάσει από τα εργαστήρια και τα εργοστάσια στα σπίτια. Το 1935 παρουσιάστηκε μια απλούστερη έκδοση με τρία ελατήρια και πιο οικεία αισθητική και αυτό ήταν το Original 1227. Η ίδια βασική γεωμετρία ισορροπίας εξακολουθεί να χρησιμοποιείται μέχρι σήμερα.

Αυτό που έκανε το Anglepoise σημαντικό δεν ήταν ότι αποτελούσε απλώς ένα όμορφο αντικείμενο. Έλυνε πρακτικά ένα πρόβλημα που μέχρι τότε απαιτούσε σταθερούς βραχίονες, βίδες ή σφιγκτήρες. Ο χρήστης μπορούσε να τραβήξει τη λάμπα προς το βιβλίο, να τη σηκώσει πάνω από ένα σχέδιο ή να αλλάξει τη γωνία του φωτός χωρίς να χρειάζεται να σταματήσει αυτό που έκανε. Το Design Museum σημειώνει ότι αυτή η δυνατότητα έκανε τα φωτιστικά κατάλληλα ακόμη και για χειρουργεία και για τα τραπέζια πλοήγησης στρατιωτικών αεροσκαφών κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Γιατί δεν αρκεί το φως του δωματίου

Η χρησιμότητα του desk lamp βασίζεται σε μια αρκετά απλή αρχή: άλλο πράγμα είναι να βλέπεις έναν χώρο και άλλο να φωτίζεις σωστά μια εργασία. Ένα βιβλίο, ένα σχέδιο, ένα χειρόγραφο ή μια επιφάνεια εργασίας χρειάζονται περισσότερο και πιο κατευθυνόμενο φως από όσο χρειάζεται το υπόλοιπο δωμάτιο. Αυτός είναι και ο λόγος που το task lighting εξελίχθηκε σε ξεχωριστή κατηγορία φωτισμού.

Υπάρχουν μάλιστα μετρήσιμες ενδείξεις ότι η διαφορά δεν είναι μόνο θέμα άνεσης. Σε μελέτη διάρκειας 16 μηνών σε εργοστάσιο στη Φινλανδία, εργαζόμενοι που είχαν τη δυνατότητα να ρυθμίζουν τον τοπικό φωτισμό στους σταθμούς εργασίας τους παρουσίασαν αύξηση παραγωγικότητας κατά 4,5% σε σχέση με την ομάδα αναφοράς. Οι ερευνητές σημείωσαν ότι η βελτίωση θα μπορούσε να σχετίζεται τόσο με την καλύτερη οπτική απόδοση όσο και με ψυχολογικούς και βιολογικούς παράγοντες.

Νεότερη εργαστηριακή μελέτη εξέτασε τι συμβαίνει όταν σε έναν σχετικά χαμηλά φωτισμένο χώρο προστίθεται ένα φωτιστικό εργασίας. Οι συμμετέχοντες παρουσίασαν βελτίωση σε δείκτες εγρήγορσης και σε ορισμένες γνωστικές δοκιμασίες κατά τη διάρκεια προσομοιωμένης οκτάωρης εργάσιμης ημέρας. Η έρευνα δεν σημαίνει ότι οποιοδήποτε δυνατό φως σε κάνει αυτόματα πιο παραγωγικό. Δείχνει όμως ότι η ποιότητα, η ένταση και η θέση του φωτός μπορούν να επηρεάσουν πραγματικά τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε.

Ακόμη μία μελέτη με 60 συμμετέχοντες συνέκρινε εστιασμένο με γενικό φωτισμό σε εργασίες παρατεταμένης προσοχής. Στο εστιασμένο περιβάλλον οι συμμετέχοντες εμφάνισαν καλύτερα αποτελέσματα σε ορισμένες μετρήσεις συγκέντρωσης, ιδιαίτερα στις μικρότερης διάρκειας εργασίες, ενώ οι μετρήσεις EEG έδειξαν πιο σταθερά επίπεδα συγκέντρωσης.

Υπάρχει κάτι ασυνήθιστο στο Anglepoise. Σχεδόν έναν αιώνα μετά, η βασική του λογική δεν μοιάζει ξεπερασμένη. Το Model 1227 του 1935 αναγνωρίζεται ακόμη αμέσως ως ένα σύγχρονο φωτιστικό γραφείου. Οι τεχνολογίες φωτισμού μπορεί να άλλαξαν δραματικά -από λαμπτήρες πυρακτώσεως σε LED- αλλά η ανάγκη να μετακινείται το φως προς το σημείο όπου το χρειαζόμαστε παρέμεινε ίδια.

Ακόμη και η οικονομία του σχεδιασμού ήταν μέρος της αρχικής ιδέας. Η Herbert Terry & Sons διαφήμιζε το Anglepoise τη δεκαετία του 1930 τονίζοντας ότι επειδή κατεύθυνε αποτελεσματικά τη δέσμη φωτός, μπορούσε να χρησιμοποιεί λαμπτήρα μόλις 25 watt εκεί όπου ένα συνηθισμένο φωτιστικό θα απαιτούσε μεγαλύτερη ισχύ. Η ακρίβεια του φωτισμού δεν ήταν επομένως μόνο θέμα άνεσης αλλά και αποτελεσματικότητας: αντί να φωτίζεις περισσότερο ολόκληρο τον χώρο, φωτίζεις καλύτερα εκεί όπου πραγματικά το χρειάζεσαι.

Αυτό ίσως εξηγεί και τη διάρκεια ζωής του συγκεκριμένου τύπου αντικειμένου. Ένα καλό φωτιστικό γραφείου δεν χρειάζεται να είναι έξυπνο, να συνδέεται στο Wi-Fi ή να διαθέτει οθόνη. Χρειάζεται να μετακινείται σωστά, να μένει εκεί όπου το τοποθετείς και να δίνει αρκετό φως χωρίς να σε αναγκάζει να προσαρμόζεις συνεχώς τη θέση σου. Είναι ένα από εκείνα τα παραδείγματα στα οποία ο καλός βιομηχανικός σχεδιασμός φαίνεται περισσότερο από αυτά που δεν χρειάζεται να προσθέσει.

Η αξία του desk lamp σήμερα γίνεται ίσως πιο καθαρή επειδή το ίδιο το γραφείο έχει χάσει τα όριά του.

Δουλεύουμε σε τραπέζια κουζίνας, laptops μετακινούνται από δωμάτιο σε δωμάτιο και η ίδια οθόνη χρησιμοποιείται για εργασία, ψυχαγωγία, επικοινωνία και ενημέρωση. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, ένα κατευθυνόμενο φως εξακολουθεί να κάνει κάτι πολύ πρακτικό. Ξεχωρίζει μια επιφάνεια από το υπόλοιπο δωμάτιο.

Δεν χρειάζεται να του αποδώσουμε υπερβολικούς συμβολισμούς. Το αποτέλεσμα είναι κυρίως λειτουργικό. Ένα συγκεκριμένο σημείο φωτίζεται καλύτερα, τα μάτια δεν χρειάζεται να δουλεύουν με ανεπαρκή φωτισμό και το περιβάλλον προσαρμόζεται στην εργασία αντί ο άνθρωπος να προσαρμόζεται στο περιβάλλον. Αυτό ήταν το πρόβλημα που έλυσε ο Carwardine πριν από σχεδόν έναν αιώνα και είναι το ίδιο πρόβλημα που καλείται να λύσει ένα desk lamp σήμερα.

Ίσως γι’ αυτό το φωτιστικό γραφείου ανήκει στην ίδια κατηγορία με την πένα, το μολύβι ή το πικάπ. Όχι επειδή είναι «αναλογικό» ούτε επειδή μας επιστρέφει σε κάποια καλύτερη εποχή. Αλλά επειδή είναι ένα αντικείμενο με μία σαφή δουλειά, σχεδιασμένο γύρω από μια ανθρώπινη κίνηση και όχι γύρω από την ανάγκη να προσθέτει συνεχώς νέες λειτουργίες.

Από το 1932 μέχρι σήμερα, άλλαξαν οι λάμπες, τα γραφεία και ο τρόπος που εργαζόμαστε. Η ανάγκη να ρίχνουμε το σωστό φως στο σωστό σημείο όχι.