THE BULLET POINT "PREVIEW"
Το κλασικό Gem paper clip εμφανίζεται τεκμηριωμένα σε διαφημίσεις ήδη από τη δεκαετία του 1890 και η βασική μορφή του παραμένει ουσιαστικά ίδια περισσότερο από 130 χρόνια αργότερα.
Ο Νορβηγός Johan Vaaler παρουσιάζεται συχνά ως ο εφευρέτης του συνδετήρα. Στην πραγματικότητα, όμως, το 1901 κατοχύρωσε ένα διαφορετικό σχέδιο, λιγότερο πρακτικό από τον κλασικό συνδετήρα τύπου Gem που χρησιμοποιούμε ακόμη σήμερα και ο οποίος κυκλοφορούσε ήδη στην αγορά από τη δεκαετία του 1890.
Το 1899 ο William Middlebrook κατοχύρωσε όχι τον ίδιο τον Gem συνδετήρα αλλά την μηχανή για την αυτόματη παραγωγή συρμάτινων paper clips, ένδειξη ότι το συγκεκριμένο σχήμα είχε ήδη γίνει εμπορικό προϊόν.
Ο συνδετήρας είναι το αντικείμενο που ήταν τόσο σωστό ώστε σχεδόν δεν χρειάστηκε να αλλάξει.
Ένα κομμάτι σύρμα, λυγισμένο μερικές φορές. Δεν έχει βίδα, κόλλα, άρθρωση, ελατήριο ή άλλο ξεχωριστό εξάρτημα. Δεν τρυπά το χαρτί, όπως ο συρραπτικός μηχανισμός, και δεν αφήνει πάνω του τίποτε μόνιμο. Ο συνδετήρας κρατά μερικές σελίδες μαζί όσο χρειάζεται και, όταν πάψει να χρειάζεται, αφαιρείται μέσα σε ένα δευτερόλεπτο. Από όλα τα μικρά αντικείμενα του γραφείου, δύσκολα βρίσκεις άλλο που να έχει αλλάξει τόσο λίγο μέσα σε περισσότερο από έναν αιώνα. Και το πιο παράξενο είναι ότι δεν γνωρίζουμε με βεβαιότητα ποιος ακριβώς σχεδίασε τη μορφή που χρησιμοποιούμε σήμερα.
Πριν από το paper clip
Για όσο διάστημα οι άνθρωποι διαχειρίζονταν έγγραφα, υπήρχε το πρόβλημα του πώς να κρατήσεις μερικά φύλλα μαζί. Χρησιμοποιήθηκαν κλωστές, κορδέλες, καρφίτσες, μεταλλικοί συνδετήρες και διάφορες μορφές pins. Η μεγάλη αλλαγή του 19ου αιώνα ήταν η μαζική παραγωγή εύκαμπτου χαλύβδινου σύρματος, η οποία επέτρεψε την κατασκευή ενός μικρού αντικειμένου που μπορούσε ταυτόχρονα να λυγίζει και να επιστρέφει στο αρχικό του σχήμα.
Δεκάδες διαφορετικά σχέδια paper fasteners εμφανίστηκαν και κατοχυρώθηκαν εκείνη την περίοδο. Το 1867, για παράδειγμα, ο Αμερικανός Samuel B. Fay κατοχύρωσε έναν μεταλλικό συνδετήρα που είχε αρχικά σχεδιαστεί για να στερεώνει ετικέτες σε υφάσματα, αλλά μπορούσε να χρησιμοποιηθεί και για χαρτιά. Δεν ήταν όμως ο σημερινός συνδετήρας. Η μορφή που τελικά επικράτησε ήταν πολύ απλούστερη.
Το Gem -η χαρακτηριστική επιμήκης διπλή θηλιά από σύρμα- είναι τεκμηριωμένο σε εμπορικό υλικό τουλάχιστον από τις αρχές της δεκαετίας του 1890. Η Μεγάλη Νορβηγική Εγκυκλοπαίδεια -Store norske leksikon, αναφέρει διαφήμιση του Gem ήδη από το 1893, ενώ άλλα ιστορικά στοιχεία συνδέουν το προϊόν με τη βρετανική Gem Manufacturing Company και την αμερικανική εμπορική διάθεσή του από τις αρχές της ίδιας δεκαετίας. Το παράδοξο είναι ότι η ίδια η μορφή του Gem δεν κατοχυρώθηκε ποτέ ως patent.
Το 1899 ο William D. Middlebrook από το Connecticut κατέθεσε αίτηση για δίπλωμα ευρεσιτεχνίας σε μια μηχανή που κατασκεύαζε αυτόματα paper clips από σύρμα. Το patent, που εκδόθηκε στις 7 Νοεμβρίου εκείνης της χρονιάς, περιλαμβάνει στα σχέδιά του έναν απολύτως αναγνωρίσιμο Gem-type συνδετήρα. Ο Middlebrook δεν παρουσίαζε τον συγκεκριμένο συνδετήρα ως δική του νέα εφεύρεση. Παρουσίαζε τον τρόπο με τον οποίο μπορούσε να παραχθεί αυτόματα και σε μεγάλη ποσότητα.
Εκεί βρίσκεται και ένα μέρος της πραγματικής ιστορίας του paper clip. Η επιτυχία του δεν βασίστηκε μόνο στο σχήμα του, αλλά στο ότι μπορούσε να παραχθεί γρήγορα, φθηνά και μαζικά από ένα συνεχές κομμάτι σύρμα. Δεν απαιτούσε συναρμολόγηση πολλών εξαρτημάτων και δεν χρησιμοποιούσε αναλώσιμο μηχανισμό. Από τη στιγμή που υπήρχε η κατάλληλη μηχανή, εκατομμύρια πανομοιότυπα κομμάτια μπορούσαν να παραχθούν με πολύ χαμηλό κόστος.
Η βασική αρχή είναι επίσης εξαιρετικά οικονομική. Οι δύο θηλιές του σύρματος δημιουργούν πίεση πάνω στα φύλλα και η ελαστικότητα του μετάλλου επιτρέπει στον συνδετήρα να ανοίξει αρκετά ώστε να δεχτεί τα χαρτιά και στη συνέχεια να επιστρέψει προς το αρχικό του σχήμα. Δεν χρειάζεται μηχανισμό επειδή το ίδιο το υλικό λειτουργεί σαν ελατήριο.
Ο άνθρωπος που δεν εφηύρε τον συνδετήρα
Αν υπάρχει ένα όνομα που συνδέθηκε περισσότερο από οποιοδήποτε άλλο με την εφεύρεση του paper clip, είναι εκείνο του Νορβηγού Johan Vaaler. Και εδώ βρίσκεται ένα από τα ωραιότερα ιστορικά λάθη γύρω από ένα καθημερινό αντικείμενο.
Ο Vaaler κατοχύρωσε στη Γερμανία και στις ΗΠΑ στις αρχές του 20ού αιώνα έναν δικό του συνδετήρα από σύρμα. Το αμερικανικό patent εκδόθηκε το 1901 και περιγράφει μια σειρά σχημάτων με σύρμα και αντικριστές «γλώσσες» που συγκρατούσαν το χαρτί. Ήταν όμως διαφορετικό από το Gem και λιγότερο πρακτικό, επειδή δεν διέθετε τις δύο ολοκληρωμένες θηλιές που κάνουν το σημερινό paper clip τόσο εύκολο στη χρήση.
Το ακόμη πιο ενδιαφέρον είναι ότι όταν ο Vaaler υπέβαλε την αίτησή του, ο συνδετήρας Gem βρισκόταν ήδη στην αγορά. Παρ’ όλα αυτά, δεκαετίες αργότερα δημιουργήθηκε στη Νορβηγία ο μύθος ότι εκείνος είχε εφεύρει τον συνδετήρα. Η ιστορία πέρασε ακόμη και σε εγκυκλοπαίδειες, ενώ το 1989 κατασκευάστηκε στη Νορβηγία ένα γιγαντιαίο μνημείο paper clip προς τιμήν του και το 1999 κυκλοφόρησε σχετικό γραμματόσημο. Η ειρωνεία είναι ότι τόσο το μνημείο όσο και το γραμματόσημο απεικόνιζαν ουσιαστικά το Gem, όχι το σχέδιο που είχε κατοχυρώσει ο ίδιος ο Vaaler.
Ο συνδετήρας απέκτησε στη Νορβηγία και μια δεύτερη, πολύ πιο σοβαρή ιστορία. Κατά τη διάρκεια της γερμανικής κατοχής στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, Νορβηγοί άρχισαν να φορούν συνδετήρες στα ρούχα τους ως διακριτικό σύμβολο ενότητας και αντίστασης. Η λογική ήταν όπως ο συνδετήρας κρατά τα χαρτιά ενωμένα, έτσι και οι άνθρωποι έπρεπε να «κρατηθούν μαζί». Οι αρχές κατοχής αντιμετώπισαν τέτοιες συμβολικές χειρονομίες ως πράξεις πολιτικής αντίστασης.
Η συγκεκριμένη ιστορία συνέβαλε αργότερα και στην ενίσχυση του μύθου ότι ο συνδετήρας ήταν νορβηγική εφεύρεση, παρότι οι ιστορικές πηγές δεν το επιβεβαιώνουν. Έτσι, ένα αντικείμενο που είχε σχεδιαστεί για να κρατά προσωρινά μερικές σελίδες μαζί απέκτησε για ένα διάστημα πολιτική σημασία πολύ μεγαλύτερη από την πραγματική του χρήση.
Γιατί δεν άλλαξε
Ο Gem paper clip δεν είναι τέλειος. Αν προσπαθήσεις να συγκρατήσεις πάρα πολλές σελίδες, το σύρμα παραμορφώνεται και χάνει σταδιακά την ελαστικότητά του. Αν είναι πολύ λεπτό μπορεί να γλιστρήσει, ενώ αν είναι πολύ σκληρό μπορεί να τραυματίσει το χαρτί. Γι’ αυτό εμφανίστηκαν εκατοντάδες παραλλαγές: διαφορετικά μεγέθη, τριγωνικοί συνδετήρες, με πλαστικά coatings, butterfly clips και binder clips για μεγαλύτερες στοίβες.
Κανένα όμως από αυτά δεν εξαφάνισε το κλασικό Gem. Και ο λόγος είναι ότι για τη συγκεκριμένη δουλειά, για να συγκρατήσεις δηλαδή προσωρινά λίγα φύλλα, η ισορροπία του είναι εξαιρετικά δύσκολο να βελτιωθεί. Είναι φθηνό, επαναχρησιμοποιείται, χωρά παντού, δεν απαιτεί εργαλείο για να το χρησιμοποιήσεις και δεν προκαλεί μόνιμη αλλαγή στο χαρτί.
Ο συνδετήρας δηλώνει εξαρχής ότι η ένωση είναι προσωρινή. Τα έγγραφα μπορούν να χωριστούν, να ξαναμπουν σε άλλη σειρά και να συνδεθούν ξανά χωρίς ζημιά.
Αυτός είναι ίσως ο λόγος που ένα σχέδιο από τα τέλη του 19ου αιώνα βρίσκεται ακόμη στα γραφεία μας. Δεν επιβίωσε επειδή έγινε νοσταλγικό ή επειδή είναι όμορφο.
Επιβίωσε επειδή κάνει μία μικρή δουλειά με τόσο λίγα υλικά και τόσο λίγη πολυπλοκότητα ώστε, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να την κάνει διαφορετικά.
GOOD TO KNOW
Ο συνδετήρας δεν έμεινε ποτέ μόνο εργαλείο γραφείου. Πολλοί από εμάς τον γνωρίσαμε και ως υλικό αυτοσχέδιας κατασκευής: από βραχιόλια και σκουλαρίκια μέχρι μικρές αλυσίδες, γάντζους, βάσεις ή πρόχειρα εργαλεία. Η απλή μορφή του και το εύκαμπτο σύρμα τον έκαναν ένα από τα πρώτα αντικείμενα με τα οποία μάθαμε να «πειράζουμε» ένα έτοιμο προϊόν και να του δίνουμε άλλη χρήση.
Στην ψηφιακή εποχή, μάλιστα, ο συνδετήρας απέκτησε και τη δική του ποπ εκδοχή: τον Clippy, τον animated βοηθό του Microsoft Office. Εμφανίστηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1990 ως εικονικός βοηθός για εργασίες όπως η συγγραφή και η μορφοποίηση εγγράφων και, παρότι αποσύρθηκε χρόνια αργότερα, εξελίχθηκε σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα σύμβολα της πρώτης εποχής των digital assistants.
