THE BULLET POINT "PREVIEW"
Η Moka Express σχεδιάστηκε το 1933 από τον Alfonso Bialetti και η χαρακτηριστική οκταγωνική της μορφή παραμένει ουσιαστικά αναγνωρίσιμη μέχρι σήμερα.
Η επιτυχία της δεν ήταν άμεση. Ο γιος του Alfonso, Renato Bialetti, ήταν εκείνος που μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο μετέτρεψε ένα έξυπνο προϊόν σε μαζικό εμπορικό και πολιτιστικό σύμβολο.
Η Moka δεν φτιάχνει τεχνικά espresso όπως μια επαγγελματική μηχανή. Αυτό όμως ίσως εξηγεί και μέρος της αντοχής της: δεν προσπαθεί να κάνει τα πάντα, αλλά μία συγκεκριμένη δουλειά με ελάχιστα εξαρτήματα και σχεδόν καθόλου πολυπλοκότητα.
Σήμερα στο HANDSOME κοιτάμε λίγο πιο προσεκτικά ένα αντικείμενο που βρίσκεται εδώ και δεκαετίες σε εκατομμύρια κουζίνες και παρ’ όλα αυτά σπάνια αντιμετωπίζεται σαν αυτό που πραγματικά είναι: ένα εξαιρετικό κομμάτι βιομηχανικού σχεδιασμού.
Η Moka Express της Bialetti γεννήθηκε το 1933, πριν από τις κάψουλες, τις αυτόματες μηχανές, τις εφαρμογές, τις ψηφιακές οθόνες και τα δεκάδες προγράμματα παρασκευής καφέ. Περισσότερα από 90 χρόνια αργότερα εξακολουθεί να κάνει σχεδόν ακριβώς αυτό που έκανε τότε, με σχεδόν τον ίδιο τρόπο και με μια μορφή που αναγνωρίζεται χωρίς να χρειάζεται να διαβάσεις το όνομα του κατασκευαστή. Σε μια εποχή όπου τα περισσότερα αντικείμενα παρουσιάζονται ως ξεπερασμένα λίγα χρόνια μετά την αγορά τους, η Moka έχει κάτι ενδιαφέρον να μας πει για μια διαφορετική έννοια της καινοτομίας: μερικές φορές ο καλύτερος σχεδιασμός δεν είναι αυτός που προσθέτει συνεχώς νέες λειτουργίες, αλλά αυτός που έχει βρει εγκαίρως τι δεν χρειάζεται να αλλάξει.
Το MoMA καταγράφει τη Moka Express ως σχέδιο του Alfonso Bialetti του 1933 και τη διατηρεί στη συλλογή Architecture and Design.
Για να καταλάβει κανείς γιατί η Moka υπήρξε πραγματική καινοτομία, πρέπει να επιστρέψει στην Ιταλία των αρχών της δεκαετίας του 1930. Ο espresso ήταν στενά συνδεδεμένος με τα καφέ και τις μεγάλες μηχανές που μπορούσαν να παράγουν πίεση, ενώ η προετοιμασία ενός δυνατού καφέ στο σπίτι δεν είχε ακόμη αποκτήσει τη μορφή της καθημερινής τελετουργίας που γνωρίζουμε σήμερα. Ο Alfonso Bialetti είχε επιστρέψει στην Ιταλία έπειτα από χρόνια εργασίας στη γαλλική βιομηχανία αλουμινίου και το 1919 δημιούργησε στο Crusinallo ένα εργαστήριο επεξεργασίας του μετάλλου. Το 1933 παρουσίασε τη Moka Express: ένα μικρό αλουμινένιο αντικείμενο που χρησιμοποιούσε την πίεση που δημιουργείται από τη θέρμανση του νερού στο κάτω δοχείο για να το ωθήσει μέσα από τον αλεσμένο καφέ και στη συνέχεια προς τον επάνω θάλαμο. Η αρχή λειτουργίας είναι αρκετά απλή ώστε να εξηγηθεί σε μία πρόταση και αρκετά αποτελεσματική ώστε να εξακολουθεί να χρησιμοποιείται σχεδόν έναν αιώνα αργότερα.
Η σημασία της Moka δεν ήταν μόνο τεχνολογική. Μετέφερε στο σπίτι μια εμπειρία που προηγουμένως ήταν πολύ περισσότερο συνδεδεμένη με τον δημόσιο χώρο του καφέ. Το MoMA σημειώνει ότι εμφανίστηκε μέσα στη Μεγάλη Ύφεση, σε μια περίοδο κατά την οποία η οικονομική πίεση περιόριζε τις επισκέψεις των Ιταλών στα καφέ, προσφέροντας έναν οικονομικό τρόπο παρασκευής δυνατού καφέ στο σπίτι. Η κουζίνα άρχισε έτσι να αποκτά κάτι από το bar, αλλά με έναν εντελώς διαφορετικό ρυθμό: νερό στο κάτω μέρος, καφές στο φίλτρο, βίδωμα των δύο τμημάτων, φωτιά και λίγα λεπτά αναμονής μέχρι τον χαρακτηριστικό ήχο που αναγγέλλει ότι ο καφές έχει ανέβει.
Οκτώ πλευρές και ελάχιστα πράγματα που μπορούν να πάνε στραβά
Το σχήμα της Moka δεν είναι απλώς διακοσμητικό. Το οκταγωνικό αλουμινένιο σώμα δημιουργεί ένα αντικείμενο που μπορείς να αναγνωρίσεις μόνο από το περίγραμμά του, αλλά ταυτόχρονα η κατασκευή του παραμένει εξαιρετικά απλή. Ένα κάτω δοχείο για το νερό, ένα μεταλλικό φίλτρο για τον καφέ, ένα επάνω δοχείο, μια βαλβίδα ασφαλείας, ένα λάστιχο στεγανοποίησης και μια λαβή. Δεν υπάρχει ηλεκτρονική πλακέτα, πρόγραμμα, αντλία, οθόνη ή software. Όταν ένα λάστιχο φθαρεί, αλλάζει. Όταν ένα φίλτρο χρειάζεται αντικατάσταση, αντικαθίσταται. Ένα σωστά συντηρημένο moka pot μπορεί να χρησιμοποιείται για δεκαετίες, ακριβώς επειδή ο αριθμός των σημείων αποτυχίας είναι μικρός. Αυτή η μηχανική απλότητα, που το 1933 ήταν απλώς ένας έξυπνος τρόπος επίλυσης ενός προβλήματος, σήμερα μοιάζει σχεδόν με σχεδιαστική θέση απέναντι στην προγραμματισμένη πολυπλοκότητα πολλών σύγχρονων συσκευών.
Υπάρχει εδώ και μια ενδιαφέρουσα αντίφαση. Η τεχνολογία της κουζίνας έχει προχωρήσει θεαματικά και μια σύγχρονη αυτόματη μηχανή μπορεί με το πάτημα ενός κουμπιού να αλέσει κόκκους, να μετρήσει ποσότητες, να ελέγξει θερμοκρασία και να παρασκευάσει διαφορετικά ροφήματα. Η Moka δεν μπορεί να κάνει τίποτε από αυτά. Χρειάζεται να βάλεις μόνος σου νερό, να μετρήσεις τον καφέ, να ανάψεις την εστία και να είσαι εκεί όταν ολοκληρωθεί η διαδικασία. Με τα κριτήρια της αυτοματοποίησης, είναι σαφώς χειρότερο προϊόν. Με τα κριτήρια όμως της διάρκειας, της επισκευασιμότητας, της απλότητας και της σχέσης που δημιουργεί ο χρήστης με τη διαδικασία, η εικόνα αντιστρέφεται. Η Moka απαιτεί περισσότερα από εσένα και ακριβώς γι’ αυτό γίνεται περισσότερο δική σου.
Δεν είναι espresso – και δεν χρειάζεται να είναι
Το όνομα «Moka Express» και η συχνή περιγραφή της ως «stovetop espresso maker» έχουν δημιουργήσει μια μικρή παρανόηση. Τεχνικά, ο καφές που παράγει δεν είναι espresso. Μια κλασική μηχανή espresso χρησιμοποιεί πίεση περίπου 9 bar, ενώ η Moka βασίζεται σε πολύ χαμηλότερη πίεση ατμού, περίπου 1–2 bar. Το αποτέλεσμα είναι ένας δυνατός και συμπυκνωμένος καφές, αλλά διαφορετικός σε σώμα, εκχύλιση και crema από τον espresso μιας επαγγελματικής μηχανής. Ακόμη και επιστημονική μελέτη της λειτουργίας της Moka επισημαίνει ότι οι δύο μέθοδοι είναι τεχνικά και οργανοληπτικά διαφορετικές.
Και ίσως εδώ βρίσκεται ένα μέρος της γοητείας της. Δεν είναι μια φθηνότερη μηχανή espresso που απέτυχε να γίνει κανονική μηχανή espresso. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος παρασκευής καφέ που απέκτησε τη δική του γεύση, τον δικό του ρυθμό και τη δική του κουλτούρα. Το λάθος είναι να την αντιμετωπίζουμε με τα κριτήρια μιας συσκευής που σχεδιάστηκε για διαφορετικό σκοπό. Το ίδιο συμβαίνει συχνά και με άλλα αντικείμενα που επιβιώνουν από προηγούμενες τεχνολογικές εποχές: προσπαθούμε να εξηγήσουμε την παρουσία τους ως αποτέλεσμα νοσταλγίας, ενώ πολλές φορές απλώς συνεχίζουν να είναι καλά σε αυτό για το οποίο κατασκευάστηκαν.
Το προϊόν που χρειάστηκε τον σωστό πωλητή
Η Moka δεν έγινε αμέσως το τεράστιο εμπορικό φαινόμενο που γνωρίζουμε σήμερα. Η μεγάλη μεταμόρφωση ήρθε μετά τον πόλεμο, όταν ο Renato Bialetti, γιος του Alfonso, ανέλαβε την οικογενειακή επιχείρηση. Επέκτεινε την παραγωγή και επένδυσε επιθετικά στο marketing, χρησιμοποιώντας υπαίθρια διαφήμιση, ραδιόφωνο, εφημερίδες, περιοδικά και αργότερα τηλεόραση. Η ίδια η ιστορία της εταιρείας καταγράφει ότι στην κορύφωση της παραγωγής τα εργοστάσια έφτασαν να κατασκευάζουν εκατομμύρια Moka ετησίως. Με άλλα λόγια, η Moka είναι και μια υπενθύμιση ότι το εμβληματικό design από μόνο του δεν αρκεί. Ο Alfonso δημιούργησε το προϊόν. Ο Renato δημιούργησε σε μεγάλο βαθμό το σύμβολο.
Στην προσπάθεια αυτή καθοριστικός αποδείχθηκε και ο μικρός άνδρας με το μουστάκι, το περίφημο «l’omino coi baffi», που εμφανίστηκε πάνω στη Moka τη δεκαετία του 1950 και εξελίχθηκε σε ένα από τα αναγνωρίσιμα στοιχεία της Bialetti. Το απλό cartoon έκανε κάτι που σήμερα θα ονομάζαμε εξαιρετικό brand asset: μπορούσε να λειτουργεί σε συσκευασία, προϊόν, τηλεοπτική διαφήμιση ή billboard και να συνδέεται αμέσως με την εταιρεία. Η Moka είχε πλέον όχι μόνο ένα διακριτό σχήμα αλλά και έναν χαρακτήρα.
Όταν ένα προϊόν γίνεται μέρος της χώρας που το γέννησε
Λίγα καταναλωτικά αντικείμενα καταφέρνουν να ξεπεράσουν την κατηγορία τους. Η Vespa δεν είναι πλέον απλώς ένα scooter, η Fiat 500 δεν είναι απλώς ένα μικρό αυτοκίνητο και η Moka δεν είναι απλώς μια καφετιέρα. Και τα τρία έχουν συνδεθεί με μια συγκεκριμένη εικόνα της Ιταλίας: οικειότητα, καθημερινό design, απλότητα και την ικανότητα να δίνεται αισθητική αξία ακόμη και σε αντικείμενα μαζικής χρήσης. Το MoMA αναφέρει ότι η Moka βρίσκεται σε εννέα στα δέκα ιταλικά νοικοκυριά, μια ένδειξη του πόσο βαθιά πέρασε από την αγορά στην καθημερινή κουλτούρα.
Το σημαντικό είναι ότι αυτή η πολιτιστική θέση δεν δημιουργήθηκε επειδή η Moka σχεδιάστηκε ως luxury object. Το αντίθετο. Δημιουργήθηκε ως μια σχετικά οικονομική, πρακτική οικιακή συσκευή. Το design της έγινε εμβληματικό επειδή χρησιμοποιήθηκε καθημερινά. Αυτό διαφοροποιεί τα πραγματικά κλασικά αντικείμενα από εκείνα που δημιουργούνται εξαρχής με την πρόθεση να γίνουν «icons». Η εμβληματικότητα δεν προστίθεται εύκολα ως marketing claim. Συνήθως έρχεται αφού ένα προϊόν έχει περάσει αρκετό χρόνο μέσα στη ζωή των ανθρώπων.
Ένα αντικείμενο που δεν χρειάζεται να ξαναεφευρεθεί
Στον κόσμο του product design υπάρχει σχεδόν πάντα η πίεση της επόμενης έκδοσης- μεγαλύτερη οθόνη, περισσότερες λειτουργίες, νέο interface, νέο υλικό, νέα γενιά. Η Moka Express αποτελεί μια παράξενη εξαίρεση. Φυσικά η Bialetti έχει δημιουργήσει διαφορετικές σειρές, μεγέθη, χρώματα και μοντέλα, ενώ οι σύγχρονες εστίες δημιούργησαν ανάγκη και για διαφορετικά υλικά και εκδόσεις. Η βασική ιδέα όμως του προϊόντος παραμένει εντυπωσιακά κοντά σε εκείνη του 1933.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο παλιός σχεδιασμός είναι πάντοτε καλύτερος ούτε ότι πρέπει να επιστρέψουμε σε μια αναλογική κουζίνα. Σημαίνει όμως ότι υπάρχει ένα είδος προόδου που δεν μετριέται με τον αριθμό των νέων features. Ένα αντικείμενο μπορεί να είναι πραγματικά εξελιγμένο όταν έχει αφαιρέσει τόσα περιττά στοιχεία ώστε να μην υπάρχει μεγάλη ανάγκη να του προσθέσεις κάτι.
Ίσως αυτό να είναι τελικά το πιο σύγχρονο χαρακτηριστικό μιας καφετιέρας του 1933: δεν χρειάζεται update για να συνεχίσει να κάνει τη δουλειά της.
GOOD TO KNOW
Όταν ο Renato Bialetti πέθανε το 2016 σε ηλικία 93 ετών, η σχέση του με το προϊόν που έκανε παγκοσμίως γνωστό απέκτησε ένα ασυνήθιστο τελευταίο κεφάλαιο. Με απόφαση της οικογένειάς του, οι στάχτες του τοποθετήθηκαν μέσα σε μια μεγάλη Moka που χρησιμοποιήθηκε ως τεφροδόχος στην κηδεία του και στη συνέχεια τοποθετήθηκε στον οικογενειακό τάφο. Ήταν ίσως το πιο κυριολεκτικό τέλος για τον άνθρωπο που αφιέρωσε μεγάλο μέρος της ζωής του στο να μετατρέψει την καφετιέρα του πατέρα του σε ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ιταλικά προϊόντα στον κόσμο.
