Γιατί κρατάμε πράγματα που δεν χρειαζόμαστε πια

Ένα εισιτήριο από μια συναυλία, ένα ρολόι που δεν λειτουργεί, μια παλιά απόδειξη μέσα σε ένα βιβλίο, ένα κλειδί από σπίτι στο οποίο δεν μένουμε πια, ένα στυλό που ανήκε σε κάποιον. Αν τα κρίνεις μόνο από τη χρησιμότητά τους, δεν έχουν κανέναν λόγο να βρίσκονται ακόμη μαζί μας. Κι όμως είναι εκεί. Σε ένα κουτί, σε ένα συρτάρι, στην βιβλιοθήκη, στο σπίτι μας, στην ζωή μας.

Η εξήγηση δεν είναι απλώς ότι οι άνθρωποι δυσκολεύονται να αποχωριστούν πράγματα. Στην ψυχολογία, η μελέτη της μνήμης και η έρευνα της υλικής κουλτούρας δείχνουν κάτι πιο ενδιαφέρον: ορισμένα αντικείμενα μπορούν να συνδεθούν τόσο στενά με γεγονότα, ανθρώπους και προηγούμενες εκδοχές του εαυτού μας ώστε η αξία τους να πάψει να βρίσκεται σε αυτό που κάνουν και να μετακινηθεί σε αυτό που μας επιτρέπουν να θυμηθούμε.

Τα περισσότερα αντικείμενα μπαίνουν στη ζωή μας για έναν πρακτικό λόγο. Ένα ρολόι για να δείχνει την ώρα, ένα σακάκι για να φοριέται, μια κούπα για τον καφέ. Κάποια στιγμή όμως μπορεί η αρχική λειτουργία μπορεί να σταματήσει και το αντικείμενο να αποκτήσει μια δεύτερη. Ένα παλιό ρολόι μπορεί να μη λειτουργεί εδώ και χρόνια και παρ’ όλα αυτά να είναι αδύνατο να πεταχτεί επειδή ανήκε στον πατέρα σου. Ένα φτηνό εισιτήριο μπορεί να έχει μικρότερη υλική αξία από το χαρτί πάνω στο οποίο τυπώθηκε, αλλά να αντιπροσωπεύει μια βραδιά που θυμάσαι ακόμη είκοσι χρόνια αργότερα.

Μια ερευνητική ανασκόπηση για τη σχέση κατοχής αντικειμένων και προσωπικής ταυτότητας περιγράφει πώς τα πράγματα μπορούν να λειτουργούν ως δείκτες του ποιοι είμαστε και σημαντικών γεγονότων που έχουμε ζήσει, ενώ η κατοχή και η χρήση τους ενισχύουν τη σύνδεσή τους με τον εαυτό. Δεν πρόκειται για κάποια ιδιότητα που διαθέτει το ίδιο το αντικείμενο. Πρόκειται για τη βιογραφία που αποκτά όσο βρίσκεται μαζί μας.

Αυτή η βιογραφία εξηγεί και γιατί δύο απολύτως όμοια αντικείμενα μπορούν να έχουν εντελώς διαφορετική αξία. Ένα καινούργιο ρολόι του ίδιου μοντέλου δεν αντικαθιστά το παλιό, επειδή αυτό που χάθηκε δεν είναι ο μηχανισμός αλλά η συνέχεια της ιστορίας. Οι ερευνητές που μελετούν τη σχέση αντικειμένων και προσωπικών αναμνήσεων έχουν περιγράψει τέσσερις διαφορετικούς τρόπους με τους οποίους αυτά τα δύο μπορούν να συνδέονται, με τα αντικείμενα να βοηθούν στην επιθυμία μας να διατηρούμε, να ενσαρκώνουμε, να παρουσιάζουμε και να ανακαλούμε αναμνήσεις. Αυτός είναι και ένας λόγος που τα σουβενίρ λειτουργούν ακόμη και όταν αισθητικά δεν μας ενδιαφέρουν ιδιαίτερα: δεν είναι υποχρεωτικό να είναι όμορφα, επειδή ο πραγματικός τους ρόλος δεν είναι διακοσμητικός. Είναι να παρέχουν πρόσβαση σε μια εμπειρία.

ΤΑ ΠΡΑΓΜΑΤΑ ΩΣ ΕΞΩΤΕΡΙΚΗ ΜΝΗΜΗ

Ένα αντικείμενο μπορεί να θυμίσει πράγματα που η αφηρημένη προσπάθεια να «θυμηθούμε το παρελθόν» δεν καταφέρνει εύκολα να ανασύρει. Η αιτία είναι αρκετά απλή: ένα συγκεκριμένο αντικείμενο περιορίζει την αναζήτηση της μνήμης. Η υφή του, το σχήμα του, ο τρόπος με τον οποίο το κρατούσαμε, το μέρος όπου βρισκόταν ή ακόμη και ο ήχος του αποτελούν πρόσθετα ερεθίσματα.

Πειραματικές μελέτες έχουν δείξει ότι συγκεκριμένα καθημερινά αντικείμενα μπορούν να προκαλούν πλουσιότερη αυτοβιογραφική ανάκληση από τις αντίστοιχες λέξεις που απλώς τα ονομάζουν. Το ενδιαφέρον εδώ δεν είναι να μετατρέψουμε το σπίτι σε αποθήκη αναμνήσεων. Είναι να καταλάβουμε γιατί μερικές φορές ένα αντικείμενο λειτουργεί σαν συντόμευση: εκεί όπου η φράση «θυμήσου το σχολείο σου» είναι γενική, ένα συγκεκριμένο μολύβι που χρησιμοποιούσες τότε, μια σχολική τσάντα ή ένα τετράδιο μπορεί να “φέρει” στο μυαλό πολύ πιο συγκεκριμένες λεπτομέρειες.

Υπάρχει επίσης μια διάσταση που ξεπερνά το άτομο. Τα σπίτια είναι γεμάτα από μικρά, άτυπα οικογενειακά αρχεία που κανείς δεν αποφάσισε συνειδητά να δημιουργήσει. Φωτογραφίες, γράμματα, κοσμήματα, παλιά έπιπλα, μετάλλια, κάρτες γενεθλίων και αντικείμενα που περνούν από γενιά σε γενιά μεταφέρουν μαζί τους ιστορίες για ανθρώπους που ίσως οι νεότεροι δεν γνώρισαν ποτέ.

Έρευνα πάνω στα λεγόμενα family archives έχει δείξει ότι τέτοια υλικά αντικείμενα, μαζί με τις αφηγήσεις που τα συνοδεύουν, μπορούν να συμβάλλουν στη δημιουργία μιας κοινής οικογενειακής ταυτότητας. Το ενδιαφέρον είναι ότι αυτά τα αρχεία δεν είναι τακτοποιημένα ούτε αντικειμενικά. Είναι αποσπασματικά, συναισθηματικά και συχνά χαοτικά. Ακριβώς όμως γι’ αυτό αποθηκεύουν διαφορετικό είδος ιστορίας από ένα επίσημο αρχείο: όχι μόνο τι συνέβη, αλλά ποιον αφορούσε, γιατί είχε σημασία και ποιος θεώρησε ότι άξιζε να μείνει.

ΔΕΝ ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ ΝΑ ΚΡΑΤΗΣΟΥΜΕ ΤΑ ΠΑΝΤΑ

Το ότι τα αντικείμενα μπορούν να μεταφέρουν μνήμη δεν σημαίνει ότι κάθε παλιό πράγμα αξίζει να σωθεί. Αν κρατήσουμε τα πάντα, πιθανότατα παύουμε να ξεχωρίζουμε όσα έχουν πραγματική σημασία. Υπάρχει διαφορά ανάμεσα στο αντικείμενο που απλώς δεν πετάχτηκε και σε εκείνο που, όταν το βλέπεις, ξέρεις αμέσως γιατί βρίσκεται ακόμη εκεί.

Τα πιο ενδιαφέροντα προσωπικά αντικείμενα συνήθως δεν χρειάζονται μεγάλη συλλογή γύρω τους. Ένα γράμμα μπορεί να είναι αρκετό για μια ολόκληρη σχέση. Ένα ρολόι για έναν άνθρωπο. Ένα βιβλίο με μια χειρόγραφη αφιέρωση για μια συγκεκριμένη περίοδο της ζωής. Ίσως αυτός να είναι και ένας καλύτερος τρόπος να σκεφτούμε την επιλογή όσων κρατάμε: όχι «θα το χρειαστώ ποτέ;», αλλά «τι ακριβώς θα χαθεί αν αυτό εξαφανιστεί;». Αν η απάντηση είναι «τίποτα», πιθανότατα πρόκειται απλώς για ένα παλιό αντικείμενο. Αν όμως η απάντηση είναι μια ιστορία, τότε μιλάμε για κάτι άλλο.

Γιατί τελικά τα αντικείμενα που μένουν περισσότερο μαζί μας δεν είναι πάντοτε τα καλύτερα, τα ακριβότερα ή τα ομορφότερα. Είναι εκείνα που βρέθηκαν στη σωστή στιγμή της ζωής μας και απέκτησαν περιεχόμενο που κανένας κατασκευαστής δεν μπορούσε να τους δώσει. Ένα καινούργιο αντικείμενο έρχεται με προδιαγραφές. Ένα παλιό έρχεται με παρελθόν.

Και όταν αποφασίζουμε να κρατήσουμε κάτι που δεν χρειαζόμαστε πια, πολλές φορές δεν προστατεύουμε το ίδιο το πράγμα. Προστατεύουμε μια μικρή, υλική είσοδο προς κάτι που διαφορετικά θα έπρεπε να εμπιστευτούμε αποκλειστικά στη μνήμη.