“Ο Μύθος του Φυσιολογικού”: Μήπως έχουμε συνηθίσει όσα μας κάνουν κακό;

Στο βιβλίο του, ο Gabor Maté αμφισβητεί όσα θεωρούμε δεδομένα για την υγεία, την εργασία, το άγχος και την καθημερινότητα. Μας καλεί να εξετάσουμε όχι μόνο πώς μπορούμε να προσαρμοστούμε καλύτερα στις απαιτήσεις της ζωής, αλλά και αν οι ίδιες αυτές απαιτήσεις είναι πάντοτε λογικές.

Σήμερα στο HANDSOME προτείνουμε ένα βιβλίο που δεν υπόσχεται να μας κάνει πιο παραγωγικούς, πιο οργανωμένους ή πιο αποτελεσματικούς. Αντί να μας προσθέσει ακόμη μία συνήθεια, μας καλεί να εξετάσουμε εκείνες που έχουμε ήδη αποκτήσει. Και, κυρίως, να αναρωτηθούμε γιατί θεωρούμε φυσιολογικά τόσα πράγματα που μας εξαντλούν.

Στο βιβλίο «Ο Μύθος του Φυσιολογικού», ο Καναδός γιατρός και συγγραφέας Gabor Maté, σε συνεργασία με τον γιο του Daniel Maté, ξεκινά από μια απλή αλλά ενοχλητική διαπίστωση: το γεγονός ότι μια συμπεριφορά, μια συνθήκη ή ένας τρόπος ζωής είναι συνηθισμένος δεν σημαίνει ότι είναι και καλός για τον άνθρωπο.

Η αρχική αγγλόφωνη έκδοση, με τίτλο The Myth of Normal: Trauma, Illness & Healing in a Toxic Culture, κυκλοφόρησε τον Σεπτέμβριο του 2022 από την Avery. Στην Ελλάδα εκδόθηκε τον Νοέμβριο του 2023 από την Key Books, σε μετάφραση της Έλενας Τσουκαλά. Είναι ένα βιβλίο 512 σελίδων που επιχειρεί να συνδέσει την προσωπική μας εμπειρία με τις ευρύτερες κοινωνικές συνθήκες μέσα στις οποίες ζούμε.

Ο γιατρός που άρχισε να κοιτάζει πέρα από τα συμπτώματα

Ο Gabor Maté δεν προέρχεται από τον χώρο της κλασικής αυτοβελτίωσης. Εργάστηκε επί δεκαετίες ως γιατρός στον Καναδά, αρχικά στην οικογενειακή ιατρική και την παρηγορητική φροντίδα και στη συνέχεια με ανθρώπους που αντιμετώπιζαν σοβαρές εξαρτήσεις, ψυχικές δυσκολίες και κοινωνικό αποκλεισμό στο Βανκούβερ.

Αυτή η εμπειρία επηρέασε καθοριστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβάνεται την ανθρώπινη συμπεριφορά. Αντί να εξετάζει αποκλειστικά το σύμπτωμα, ενδιαφέρεται για την ιστορία του ανθρώπου που το εμφανίζει, τις σχέσεις του, τις εμπειρίες της παιδικής ηλικίας και τις συνθήκες στις οποίες ζει.

Στα προηγούμενα βιβλία του ασχολήθηκε με το τραύμα, τις εξαρτήσεις, τη σχέση σώματος και ψυχισμού και τη διάσπαση προσοχής. Στον «Μύθο του Φυσιολογικού» επιχειρεί κάτι πιο φιλόδοξο: να συνδέσει αυτές τις θεματικές με τον τρόπο λειτουργίας της σύγχρονης κοινωνίας.

Δεν εξετάζει μόνο γιατί ένας άνθρωπος δυσκολεύεται. Αναρωτιέται και τι συμβαίνει στο περιβάλλον του ώστε αυτή η δυσκολία να είναι τόσο συνηθισμένη.

Πότε η ανθεκτικότητα γίνεται υποχρέωση;

Ας σκεφτούμε πόσο συχνά χρησιμοποιούμε τη λέξη «ανθεκτικότητα». Στην εργασία, στην εκπαίδευση, στις προσωπικές σχέσεις, ακόμη και στην ανατροφή των παιδιών, η ικανότητα να αντέχουμε τις δυσκολίες αντιμετωπίζεται ως ένα από τα σημαντικότερα προσόντα μας.

Όταν κάποιος δεν προλαβαίνει, πρέπει να οργανωθεί καλύτερα. Όταν εξαντλείται, πρέπει να βελτιώσει τη διαχείριση του χρόνου του. Όταν η εργασία καταλαμβάνει ολόκληρη την ημέρα του, πρέπει να μάθει να βάζει όρια. Όταν δυσκολεύεται να συγκεντρωθεί, πρέπει να απομακρύνει τους περισπασμούς.

Όλες αυτές οι συμβουλές μπορούν να έχουν αξία. Ο Maté, όμως, μας προτείνει να εξετάσουμε και την άλλη πλευρά. Γιατί έχουμε οργανώσει την καθημερινότητά μας με τέτοιον τρόπο ώστε να χρειάζεται συνεχώς να γινόμαστε πιο ανθεκτικοί;

Η μόνιμη διαθεσιμότητα, η πίεση για απόδοση, η οικονομική ανασφάλεια, η κοινωνική απομόνωση και η αίσθηση ότι πάντοτε υπάρχει κάτι περισσότερο που οφείλουμε να πετύχουμε αποτελούν, στην προσέγγισή του, χαρακτηριστικά ενός περιβάλλοντος που μπορεί να επιβαρύνει τον άνθρωπο.

Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον στον επαγγελματικό κόσμο. Ένας εργαζόμενος μπορεί να παρακολουθήσει σεμινάρια διαχείρισης άγχους, να εγκαταστήσει εφαρμογές παραγωγικότητας και να βελτιώσει τον ύπνο του. Αν, όμως, συνεχίζει να δέχεται μηνύματα εργασίας αργά το βράδυ και να λειτουργεί με μόνιμη πίεση χρόνου, οι προσωπικές του παρεμβάσεις έχουν συγκεκριμένα όρια.

Η ατομική ευθύνη δεν εξαφανίζεται. Απλώς δεν αρκεί για να περιγράψει ολόκληρο το πρόβλημα.

Τι εννοούμε όταν μιλάμε για τραύμα;

Μία από τις σημαντικότερες έννοιες του βιβλίου είναι το ψυχικό τραύμα. Συνήθως το συνδέουμε με κάποιο εξαιρετικά δυσάρεστο γεγονός, όπως ένα ατύχημα, μια κακοποίηση ή μια μεγάλη απώλεια.

Ο Maté χρησιμοποιεί την έννοια ευρύτερα. Τον ενδιαφέρει όχι μόνο αυτό που συνέβη σε έναν άνθρωπο, αλλά και ο τρόπος με τον οποίο η εμπειρία επηρέασε την εσωτερική του ζωή, την αίσθηση ασφάλειας και τη σχέση του με τους άλλους.

Από αυτή την αφετηρία στρέφεται στην παιδική ηλικία. Εξετάζει την ανάγκη του παιδιού να διατηρεί τη σύνδεση με τους ανθρώπους που το φροντίζουν και τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να προσαρμόζει τη συμπεριφορά του για να εξασφαλίσει την αποδοχή τους.

Ένα παιδί που μαθαίνει να αποφεύγει τη σύγκρουση μπορεί, ως ενήλικος, να δυσκολεύεται να πει όχι. Κάποιος που έχει συνδέσει την αναγνώριση με την επίδοση μπορεί να συνεχίσει να αναζητά την αξία του αποκλειστικά μέσα από τα επιτεύγματά του.

Δεν πρόκειται για αναπόφευκτες διαδρομές ούτε για εξηγήσεις που ισχύουν για όλους. Είναι παραδείγματα της οπτικής που αναπτύσσει ο συγγραφέας: ότι ορισμένες συμπεριφορές που αργότερα μας δυσκολεύουν ενδέχεται κάποτε να μας βοήθησαν να προσαρμοστούμε.

Η θέση αυτή είναι ενδιαφέρουσα, αλλά χρειάζεται και προσεκτική ανάγνωση. Η επιστημονική έρευνα έχει αναδείξει σχέσεις ανάμεσα στις δυσμενείς εμπειρίες, στο χρόνιο στρες και σε ορισμένους κινδύνους για την υγεία. Αυτό, όμως, δεν σημαίνει ότι κάθε ασθένεια ή κάθε συμπεριφορά μπορεί να αποδοθεί σε κάποιο τραύμα, ούτε ότι ένας συσχετισμός αποδεικνύει πάντοτε αιτιότητα.

Οι ευρύτερες ερμηνείες του Maté δεν αποτελούν όλες εδραιωμένη επιστημονική συναίνεση. Και το βιβλίο γίνεται ουσιαστικότερο όταν διαβάζεται ως μια πρόσκληση να διευρύνουμε τον τρόπο σκέψης μας, όχι ως μια θεωρία που εξηγεί τα πάντα.

Όσα κάνουμε χωρίς να τα αμφισβητούμε

Ίσως το πιο δυνατό σημείο του βιβλίου βρίσκεται στην ίδια τη λέξη «φυσιολογικό». Πόσες συνήθειες έχουμε αποδεχθεί απλώς επειδή τις ακολουθούν σχεδόν όλοι;

Το κινητό που κοιτάζουμε πριν σηκωθούμε από το κρεβάτι. Τα επαγγελματικά μηνύματα που διαβάζουμε ακόμη και στις διακοπές. Η ανάγκη να συγκρίνουμε την καθημερινότητά μας με τις ζωές άλλων ανθρώπων. Η εξάντληση που συχνά συνοδεύει μια απαιτητική καριέρα και αντιμετωπίζεται σχεδόν ως απόδειξη επαγγελματικής αφοσίωσης.

Τίποτε από αυτά δεν είναι αυτομάτως επιβλαβές για όλους. Η συχνότητά τους, όμως, δεν αποτελεί από μόνη της απόδειξη ότι μας ωφελούν.Ο Maté μας καλεί να διαχωρίσουμε δύο πράγματα που συχνά συγχέουμε: αυτό που είναι διαδεδομένο από αυτό που είναι υγιές.

Και κάπου εδώ το βιβλίο αποκτά μια διάσταση που ξεπερνά την ψυχολογία. Αφορά τον τρόπο με τον οποίο οργανώνουμε την εργασία, την οικογένεια, τις πόλεις και τον ελεύθερο χρόνο μας. Αφορά τις προσδοκίες που δημιουργούμε και τις συμπεριφορές που επιβραβεύουμε.

Αν, για παράδειγμα, σε έναν επαγγελματικό χώρο ο άνθρωπος που απαντά στα μηνύματα όλες τις ώρες θεωρείται πιο αφοσιωμένος από εκείνον που προστατεύει τον προσωπικό του χρόνο, δεν έχουμε απλώς δύο διαφορετικές ατομικές επιλογές. Έχουμε και μια συγκεκριμένη αντίληψη για το τι σημαίνει καλός εργαζόμενος.

Το βιβλίο μας ωθεί να αναγνωρίσουμε αυτές τις αντιλήψεις προτού τις αντιμετωπίσουμε ως αυτονόητες.

Ένα βιβλίο που δεν υπόσχεται εύκολες απαντήσεις

Ο «Μύθος του Φυσιολογικού» δεν είναι ένα σύντομο εγχειρίδιο με δέκα βήματα για μια καλύτερη ζωή. Είναι εκτενές, συχνά απαιτητικό και επιστρέφει επανειλημμένα στις ίδιες θεματικές από διαφορετικές πλευρές.

Ο Maté συνδυάζει την κλινική εμπειρία του με προσωπικές ιστορίες, επιστημονικές αναφορές και κοινωνική κριτική. Αυτό αποτελεί ταυτόχρονα τη δύναμη και έναν περιορισμό του βιβλίου.

Η δύναμή του βρίσκεται στην ικανότητα να συνδέει ζητήματα που συνήθως εξετάζουμε χωριστά: την εργασία, τις οικογενειακές σχέσεις, την ανατροφή των παιδιών, την ψυχική υγεία και τη σωματική ασθένεια.

Ο περιορισμός του βρίσκεται στο ότι ορισμένες από αυτές τις συνδέσεις παρουσιάζονται με μεγαλύτερη βεβαιότητα από όση επιτρέπει η διαθέσιμη επιστημονική τεκμηρίωση. Ο αναγνώστης χρειάζεται να ξεχωρίζει την κλινική παρατήρηση, την προσωπική ερμηνεία και το τεκμηριωμένο ερευνητικό συμπέρασμα.

Αυτό δεν μειώνει αναγκαστικά την αξία του ως αναγνώσματος. Μας υπενθυμίζει, όμως, ότι ένα ενδιαφέρον βιβλίο δεν απαιτεί άκριτη συμφωνία με τον συγγραφέα του.

Εκείνο που έχει μεγαλύτερη σημασία είναι η δυνατότητά του να αλλάξει τον τρόπο με τον οποίο διατυπώνουμε ορισμένες ερωτήσεις. Αντί να αναρωτιόμαστε μόνο γιατί δυσκολευόμαστε να ανταποκριθούμε στις απαιτήσεις της καθημερινότητας, μπορούμε να εξετάσουμε και ποιες από αυτές τις απαιτήσεις είναι πραγματικά απαραίτητες.

Αντί να προσπαθούμε διαρκώς να γίνουμε καλύτεροι στη διαχείριση της πίεσης, μπορούμε να αναρωτηθούμε ποιο μέρος της πίεσης θα μπορούσε να αποφευχθεί.

Και αντί να θεωρούμε κάθε προσωπική δυσκολία απόδειξη αδυναμίας, μπορούμε να συνυπολογίζουμε τις συνθήκες μέσα στις οποίες εμφανίζεται.

Γιατί αξίζει να το διαβάσουμε

Σε μια εποχή που η αυτοβελτίωση έχει εξελιχθεί σε ολόκληρη βιομηχανία, με βιβλία, εφαρμογές, σεμινάρια και καθημερινές συμβουλές για το πώς θα αξιοποιήσουμε καλύτερα κάθε ώρα της ημέρας, ο Maté προτείνει μια διαφορετική αφετηρία.

Δεν μας ζητά απλώς να αλλάξουμε τις συνήθειές μας. Μας ζητά να εξετάσουμε πώς δημιουργήθηκαν και τι εξυπηρετούν.

Αυτός είναι και ο λόγος που το βιβλίο αξίζει να διαβαστεί χωρίς βιασύνη. Όχι αναζητώντας οδηγίες που πρέπει να εφαρμοστούν την επόμενη ημέρα, αλλά αφήνοντας χώρο για σκέψη και, όπου χρειάζεται, για διαφωνία. Δεν χρειάζεται να αποδεχθούμε κάθε θέση του συγγραφέα για να αναγνωρίσουμε την αξία του κεντρικού του ερωτήματος.

Πριν προσπαθήσουμε για ακόμη μία φορά να αλλάξουμε τον εαυτό μας ώστε να ταιριάζει καλύτερα στον κόσμο, μήπως αξίζει να εξετάσουμε και τι είναι αυτό που έχουμε συνηθίσει να απαιτούμε από τον εαυτό μας;