THE BULLET POINT "PREVIEW"
Κάθε μικρό κενό της ημέρας μπορεί πλέον να γεμίσει σε δευτερόλεπτα από μια οθόνη. Η πλήξη, που κάποτε ήταν αναπόφευκτο κομμάτι της καθημερινότητας, έχει γίνει κάτι που σχεδόν δεν προλαβαίνουμε να βιώσουμε.
Η επιστημονική εικόνα είναι πιο σύνθετη από το «η βαρεμάρα μάς κάνει δημιουργικούς». Η πλήξη μπορεί να οδηγήσει το μυαλό σε περιπλάνηση και αναζήτηση νέων ερεθισμάτων, αλλά η σχέση της με τη δημιουργικότητα εξαρτάται από το τι συμβαίνει στη συνέχεια.
Το ενδιαφέρον δεν βρίσκεται στο να εξιδανικεύσουμε τη βαρεμάρα, αλλά στο τι χάνεται όταν κάθε στιγμή χωρίς συγκεκριμένη δραστηριότητα αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα που πρέπει αμέσως να λυθεί.
Υπήρχε μια εποχή, όχι πολύ μακρινή, κατά την οποία το να περιμένουμε σήμαινε απλώς ότι περιμέναμε. Στεκόμασταν σε μια ουρά, καθόμασταν στο λεωφορείο, περιμέναμε έναν φίλο σε ένα καφέ ή κοιτούσαμε έξω από το παράθυρο χωρίς να υπάρχει κάτι συγκεκριμένο που έπρεπε να κάνουμε. Σήμερα αυτά τα μικρά κενά έχουν σχεδόν εξαφανιστεί.
Το κινητό βρίσκεται στην τσέπη και μέσα σε λίγα δευτερόλεπτα μπορούμε να έχουμε ειδήσεις, μηνύματα, βίντεο, μουσική, παιχνίδια, podcasts ή απλώς ένα ατελείωτο feed. Δεν εξαφανίσαμε τη βαρεμάρα, δημιουργήσαμε έναν εξαιρετικά αποτελεσματικό τρόπο να την αποφεύγουμε πριν καλά καλά εμφανιστεί. Και ίσως γι’ αυτό αξίζει να εξετάσουμε τι ακριβώς ήταν αυτό που προσπαθήσαμε τόσο πολύ να διώξουμε.
Η πλήξη έχει κακή φήμη για καλό λόγο
Δεν είναι από μόνη της ευχάριστη κατάσταση. Οι ψυχολόγοι τη συνδέουν με την αίσθηση ότι αυτό που κάνουμε δεν μας προσφέρει αρκετό νόημα ή διέγερση και ότι δυσκολευόμαστε να διατηρήσουμε την προσοχή μας σε αυτό. Πρόσφατη έρευνα συνεχίζει να δείχνει ότι η πλήξη λειτουργεί περισσότερο σαν σήμα παρά σαν απλή έλλειψη δραστηριότητας: κάτι στο περιβάλλον ή σε αυτό που κάνουμε δεν μας κρατά πλέον και ο εγκέφαλος αναζητά αλλαγή.
Μια μελέτη του 2026, για παράδειγμα, εξέτασε διαφορετικές μορφές πλήξης και διαπίστωσε ότι τόσο το νόημα μιας δραστηριότητας όσο και το επίπεδο διέγερσης επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο διατηρούμε την προσοχή μας και το αν επιμένουμε ή αναζητούμε κάτι άλλο. Η πλήξη, επομένως, δεν είναι απαραίτητα αδράνεια. Μπορεί να είναι η στιγμή κατά την οποία το μυαλό μάς πληροφορεί ότι θέλει να στραφεί αλλού.
Σε κατάσταση mind-wandering
Το ενδιαφέρον είναι τι συμβαίνει σε εκείνο το «αλλού». Όταν η εξωτερική δραστηριότητα δεν απαιτεί όλη την προσοχή μας, οι σκέψεις αρχίζουν συχνά να απομακρύνονται από αυτό που βρίσκεται μπροστά μας. Θυμόμαστε μια συζήτηση, σχεδιάζουμε κάτι για το μέλλον, συνδέουμε δύο άσχετες ιδέες ή φανταζόμαστε μια κατάσταση που δεν υπάρχει. Οι ερευνητές αποκαλούν αυτή την κατάσταση mind-wandering, την περιπλάνηση δηλαδή της σκέψης. Δεν είναι πάντοτε χρήσιμη. Μπορεί να μειώσει τη συγκέντρωση και να μας κάνει να χάνουμε πληροφορίες όταν πρέπει να προσέχουμε.
Από την άλλη, η επιστημονική βιβλιογραφία έχει δείξει ότι σε συνθήκες χαμηλών απαιτήσεων μπορεί να βοηθήσει τον νου να συνδέσει παρελθόν και μέλλον, να επεξεργαστεί σχέδια και, σε ορισμένες περιπτώσεις, να δημιουργήσει νέες συσχετίσεις.
Η βαρεμάρα μάς κάνει δημιουργικούς;
Εδώ γεννήθηκε και η δημοφιλής ιδέα ότι «η βαρεμάρα μάς κάνει δημιουργικούς». Η πραγματικότητα είναι πιο ενδιαφέρουσα και λιγότερο απόλυτη.
Παλαιότερα πειράματα είχαν δείξει ότι άνθρωποι που ολοκλήρωναν μονότονες δραστηριότητες μπορούσαν στη συνέχεια να δώσουν περισσότερες ή πιο πρωτότυπες απαντήσεις σε ορισμένα τεστ δημιουργικότητας. Ωστόσο, ανασκόπηση της σχετικής βιβλιογραφίας το 2024, που εξέτασε 27 εμπειρικές μελέτες, βρήκε θετικά, αρνητικά αλλά και ουδέτερα αποτελέσματα. Το συμπέρασμα ήταν ότι δεν διαθέτουμε αρκετά στοιχεία για να πούμε ότι η πλήξη από μόνη της προκαλεί δημιουργικότητα. Πολύ πιθανότερο είναι ότι σε κάποιες συνθήκες ανοίγει έναν χώρο μέσα στον οποίο η σκέψη μπορεί να κινηθεί διαφορετικά. Το τι κάνουμε με αυτόν τον χώρο είναι το κρίσιμο σημείο.
Μια έρευνα που δημοσιεύθηκε το 2025 στο επιστημονικό περιοδικό Scientific Reports προσθέτει μια ενδιαφέρουσα λεπτομέρεια. Οι ερευνητές εξέτασαν τι συμβαίνει όταν άνθρωποι που ασχολούνται με μια δημιουργική εργασία κάνουν ένα διάλειμμα πριν επιστρέψουν σε αυτή. Η ελεύθερη περιπλάνηση της σκέψης κατά τη διάρκεια του διαλείμματος συνδέθηκε με βελτίωση της δημιουργικής απόδοσης σε μια εργασία γραφής. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε φορά που κοιτάζουμε έναν άδειο τοίχο γινόμαστε δημιουργικότεροι. Δείχνει όμως ότι η συνεχής εστίαση δεν είναι ο μόνος τρόπος με τον οποίο δουλεύει το μυαλό πάνω σε ένα πρόβλημα. Μερικές φορές μια ιδέα χρειάζεται να απομακρυνθεί προσωρινά από το κέντρο της προσοχής για να μπορέσουν να δημιουργηθούν νέες συνδέσεις.
Η τεχνολογία “εξαφανίζει” την βαρεμάρα
Η τεχνολογία έχει κάνει ακριβώς αυτή τη φάση πολύ πιο εύκολο να παρακαμφθεί. Μόλις εμφανιστεί η πρώτη αίσθηση ανίας, υπάρχει διαθέσιμο ένα καινούργιο ερέθισμα. Δεν χρειάζεται να βρούμε κάτι να κάνουμε, υπάρχει ήδη κάτι που περιμένει να μας απασχολήσει. Μια συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση της έρευνας γύρω από την πλήξη και τα ψηφιακά μέσα βρήκε θετική σχέση μεταξύ της τάσης για πλήξη και της χρήσης ψηφιακών μέσων, ενώ η σχέση ήταν ισχυρότερη για προβληματικές μορφές χρήσης. Οι ερευνητές σημειώνουν ότι τα δεδομένα δεν αρκούν για να αποδείξουν μια απλή σχέση αιτίας και αποτελέσματος, αλλά αποτυπώνουν έναν κύκλο που αναγνωρίζεται εύκολα στην καθημερινότητα: βαριόμαστε, ανοίγουμε μια οθόνη, παίρνουμε στιγμιαία διέγερση και σύντομα αναζητούμε την επόμενη.
Το παράδοξο είναι ότι έτσι μπορεί να χάνεται κάτι που παλιότερα συνέβαινε χωρίς καμία ιδιαίτερη προσπάθεια. Τα λίγα λεπτά πριν από ένα ραντεβού μπορούσαν να γίνουν παρατήρηση των ανθρώπων γύρω μας. Μια διαδρομή μπορούσε να αφήσει μια σκέψη να εξελιχθεί χωρίς να διακοπεί. Ένα ήσυχο απόγευμα μπορούσε να μας οδηγήσει να ανοίξουμε ένα βιβλίο, να μαγειρέψουμε, να γράψουμε, να φτιάξουμε κάτι ή απλώς να αφήσουμε το μυαλό να πάει όπου θέλει. Η πλήξη λειτουργούσε μερικές φορές σαν κενός χώρος που έπρεπε να συμπληρώσουμε μόνοι μας. Σήμερα υπάρχει σχεδόν πάντα κάποιος άλλος έτοιμος να τον συμπληρώσει για εμάς.
Βαριέμαι άρα υπάρχω
Αυτό δεν σημαίνει ότι η βαρεμάρα πρέπει να μετατραπεί σε ακόμη ένα project αυτοβελτίωσης. Δεν υπάρχει λόγος να καθόμαστε επίτηδες χωρίς να κάνουμε τίποτα επειδή κάποια εφαρμογή ευεξίας μάς είπε ότι είναι καλό για τη δημιουργικότητα. Θα ήταν σχεδόν κωμικό να μετατρέψουμε ακόμη και την απουσία δραστηριότητας σε μία ακόμη δραστηριότητα προς βελτιστοποίηση. Η αξία βρίσκεται περισσότερο στην αποδοχή ότι δεν χρειάζεται κάθε κενό να γεμίζει αμέσως. Μπορούμε να στεκόμαστε στην ουρά χωρίς να καταναλώνουμε περιεχόμενο, να κινούμαστε από ένα μέρος στο άλλο χωρίς να ακούμε πάντοτε κάτι και να αφήνουμε ορισμένα λεπτά της ημέρας να μην έχουν συγκεκριμένη χρησιμότητα.
Ίσως τελικά η πλήξη να μην είναι το αντίθετο μιας ενδιαφέρουσας ζωής. Σε υπερβολική διάρκεια μπορεί να γίνει δυσάρεστη και να αποτελεί ένδειξη ότι χρειαζόμαστε αλλαγή, σκοπό ή περισσότερη σύνδεση με αυτό που κάνουμε. Σε μικρές δόσεις, όμως, μπορεί να είναι απλώς το διάστημα ανάμεσα σε δύο πράγματα. Και μέσα σε αυτό το διάστημα υπάρχει κάτι που η συνεχής ροή ερεθισμάτων δυσκολεύεται να προσφέρει: χώρος για να εμφανιστεί μια σκέψη πριν κάποια άλλη την αντικαταστήσει.
Δεν χρειάζεται κάθε στιγμή να είναι ενδιαφέρουσα για να έχει αξία. Ίσως κάποιες από τις πιο χρήσιμες στιγμές της ημέρας να είναι ακριβώς εκείνες στις οποίες, για λίγο, δεν συμβαίνει τίποτα ιδιαίτερο.
GOOD TO KNOW
Όταν δεν είμαστε συγκεντρωμένοι σε μια απαιτητική εξωτερική εργασία, ένα σύνολο περιοχών του εγκεφάλου που ονομάζεται default mode network παρουσιάζει χαρακτηριστική δραστηριότητα. Το δίκτυο αυτό έχει συνδεθεί με εσωτερικές διεργασίες όπως η αυτοβιογραφική μνήμη, η σκέψη για το μέλλον και η περιπλάνηση του νου.
Αυτό δεν σημαίνει ότι ο εγκέφαλος «ξεκουράζεται» ή απενεργοποιείται όταν φαινομενικά δεν κάνουμε τίποτα. Αντίθετα, μπορεί να βρίσκεται σε μια διαφορετική μορφή ενεργής επεξεργασίας. Σύγχρονη έρευνα για την πλήξη έχει επίσης συνδέσει την κατάσταση αυτή με αυξημένη δραστηριότητα σε τμήματα αυτού του δικτύου.
