THE BULLET POINT "PREVIEW"
Το νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας, σε διαβούλευση έως τις 19 Νοεμβρίου, βάζει για πρώτη φορά κανόνες στη χρήση αλγορίθμων στην εργασία και ενσωματώνει την ευρωπαϊκή Οδηγία για τις πλατφόρμες.
Με το «μαχητό τεκμήριο», όταν τα πραγματικά στοιχεία δείχνουν ότι η πλατφόρμα διευθύνει και ελέγχει την εργασία, τεκμαίρεται σχέση εξαρτημένης εργασίας και η πλατφόρμα πρέπει να αποδείξει το αντίθετο.
Από τις 2 Δεκεμβρίου 2027 εφαρμόζονται οι υποχρεώσεις του AI Act για τα συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου του Παραρτήματος III. Στις χρήσεις που απαριθμεί το Παράρτημα περιλαμβάνονται η επιλογή υποψηφίων, η αξιολόγηση απόδοσης και η ανάθεση εργασιών με βάση τη συμπεριφορά ή τα ατομικά χαρακτηριστικά του εργαζομένου.
Στη δημόσια διαβούλευση βρίσκεται, έως τις 19 Νοεμβρίου, το νομοσχέδιο του υπουργείου Εργασίας που βάζει για πρώτη φορά κανόνες στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης και των αλγορίθμων στην αγορά εργασίας. Το νομοσχέδιο έχει δύο άξονες. Ο πρώτος είναι η λεγόμενη αλγοριθμική διαχείριση: περισσότερη διαφάνεια στον τρόπο που ένα σύστημα αποφασίζει για τους εργαζόμενους και υποχρεωτική ανθρώπινη εποπτεία στις σημαντικές αποφάσεις. Ο δεύτερος αφορά όσους δουλεύουν μέσω ψηφιακών πλατφορμών. Με την πρώτη ματιά μοιάζει με νόμο για τους διανομείς, αλλά η σημασία του είναι πολύ μεγαλύτερη.
Η Ευρώπη έβαλε προθεσμία
Το νομοσχέδιο ενσωματώνει την ευρωπαϊκή Οδηγία 2024/2831 για την εργασία μέσω πλατφορμών. Όλες οι χώρες της ΕΕ πρέπει να την έχουν περάσει στο εθνικό τους δίκαιο έως τις 2 Δεκεμβρίου 2026. Επομένως η Ελλάδα δεν πρωτοπορεί, απλώς τηρεί μια ευρωπαϊκή υποχρέωση.
Η σημαντικότερη αλλαγή της Οδηγίας είναι το «μαχητό τεκμήριο» εξαρτημένης εργασίας. Όταν τα πραγματικά στοιχεία δείχνουν ότι η πλατφόρμα διευθύνει και ελέγχει τη δουλειά κάποιου, τεκμαίρεται ότι υπάρχει σχέση εξαρτημένης εργασίας. Αν η πλατφόρμα υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος αυτός είναι ανεξάρτητος επαγγελματίας, εκείνη πρέπει να το αποδείξει. Δηλαδή, όπου υπάρχει διεύθυνση και έλεγχος, το βάρος της απόδειξης περνά στην πλατφόρμα.
Η Οδηγία ζητά επίσης από τις πλατφόρμες να εξηγούν πώς λειτουργούν τα αυτοματοποιημένα συστήματά τους: τι παρακολουθούν, ποια δεδομένα συλλέγουν και με ποια λογική επηρεάζουν τη δουλειά του ανθρώπου.
Η ελληνική αγορά το έχει ξαναζήσει
Το θέμα δεν είναι θεωρητικό για την Ελλάδα. Τον Σεπτέμβριο του 2021, το efood έστειλε μήνυμα σε 115 διανομείς ότι δεν θα ανανεώσει τις τρίμηνες συμβάσεις τους και τους πρότεινε να συνεχίσουν ως freelancers. Μέσα σε λίγες ώρες το #cancel_efood έγινε από τα πρώτα θέματα στο Twitter, οι διανομείς κατέβηκαν σε κινητοποιήσεις και η εταιρεία μίλησε για «λανθασμένη διατύπωση».
Εκείνη η ιστορία έδειξε ότι σε αυτή την αγορά ο καταναλωτής αντιδρά πριν από τον νομοθέτη. Και ότι η σχέση μιας πλατφόρμας με τους ανθρώπους της είναι ζήτημα φήμης, όχι μόνο νομικό ζήτημα.
Υπάρχει και κάτι πιο επίκαιρο. Τα δύο μεγάλα ονόματα του ελληνικού delivery έχουν αλλάξει ή αλλάζουν ιδιοκτήτη. Η Wolt ανήκει στην αμερικανική DoorDash. Για το efood, η αμερικανική επενδυτική SSW Partners έχει συμφωνήσει να το αποκτήσει, εφόσον ολοκληρωθεί η εξαγορά της Delivery Hero από την Uber και εκπληρωθούν οι υπόλοιποι όροι. Όποιος κι αν είναι ο ιδιοκτήτης, θα βρει τους νέους κανόνες έτοιμους.
Το πραγματικό θέμα είναι έξω από τις πλατφόρμες
Οι πλατφόρμες είναι απλώς η αρχή. Σήμερα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να χρησιμοποιούνται για να φιλτράρουν βιογραφικά, να κατανέμουν εργασία ή βάρδιες, να παρακολουθούν την απόδοση και να υποστηρίζουν αποφάσεις για την εξέλιξη των εργαζομένων.
Αυτές τις χρήσεις τις ρυθμίζει χωριστά ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act). Στις χρήσεις υψηλού κινδύνου που απαριθμεί ο Κανονισμός περιλαμβάνονται η επιλογή υποψηφίων, οι αποφάσεις για προαγωγές και απολύσεις, η ανάθεση εργασιών και η αξιολόγηση της απόδοσης, με ορισμένες εξαιρέσεις που προβλέπει ο ίδιος. Οι σχετικές υποχρεώσεις εφαρμόζονται από τις 2 Δεκεμβρίου 2027.
Το κρίσιμο λοιπόν δεν είναι μόνο τι λέει ο νόμος. Είναι για ποιες αποφάσεις χρησιμοποιεί σήμερα μια επιχείρηση ένα σύστημα, και ποιος μέσα σε αυτήν τις υπογράφει.
Ο αλγόριθμος δεν απολύει. Κάποιος υπογράφει.
Και αυτός ο κάποιος παραμένει η επιχείρηση που χρησιμοποιεί το σύστημα. Η ανάθεση μιας κρίσης σε αλγόριθμο δεν μεταφέρει μαζί της και την ευθύνη.
Εδώ βρίσκεται η ουσία. Η «ανθρώπινη εποπτεία» μπορεί να σημαίνει δύο πολύ διαφορετικά πράγματα. Στη μία εκδοχή, ένας άνθρωπος καταλαβαίνει την απόφαση, μπορεί να τη σταματήσει και έχει την εξουσία να το κάνει. Στην άλλη, ένας άνθρωπος πατά «εγκρίνω» σε ό,τι του βγάζει η οθόνη, επειδή δεν έχει χρόνο, στοιχεία ή θάρρος να διαφωνήσει. Ο νόμος μπορεί να απαιτήσει την πρώτη εκδοχή. Μόνο η κουλτούρα της εταιρείας μπορεί να την εξασφαλίσει.
Γι’ αυτό το θέμα δεν ανήκει μόνο στο τμήμα HR ή στο νομικό. Ανήκει στο διοικητικό συμβούλιο. Μια εταιρεία που δεν ξέρει πού χρησιμοποιεί αλγορίθμους για αποφάσεις που αφορούν ανθρώπους, ουσιαστικά δεν ξέρει πού παίρνει ρίσκο.
Η άλλη πλευρά
Υπάρχει και σοβαρός αντίλογος. Πολλοί διανομείς επιλέγουν συνειδητά την ευελιξία και δεν θέλουν να γίνουν υπάλληλοι με ωράριο. Οι πλατφόρμες υποστηρίζουν ότι περισσότερο κόστος σημαίνει ακριβότερη υπηρεσία και λιγότερες δουλειές. Και οι μικρότερες επιχειρήσεις φοβούνται ότι κάθε νέα υποχρέωση γίνεται ακόμη ένα χαρτί που μόνο οι μεγάλοι μπορούν να διαχειριστούν. Είναι εύλογες ανησυχίες, και η διαβούλευση είναι το σημείο όπου πρέπει να ακουστούν.
Η σκέψη που μένει
Για χρόνια οι εταιρείες έβαζαν αλγορίθμους στη θέση των ανθρώπων για να κερδίσουν ταχύτητα και κόστος. Το νέο πλαίσιο δεν τους ζητά να γυρίσουν πίσω. Τους ζητά να μπορούν να εξηγήσουν τι κάνουν. Η ευθύνη μένει στην εταιρεία που χρησιμοποιεί το σύστημα. Η λογοδοσία αρχίζει όταν κάποιος μέσα σε αυτήν μπορεί να εξηγήσει την απόφαση και έχει την εξουσία να την αλλάξει.
GOOD TO KNOW
Η Ισπανία νομοθέτησε ήδη από το 2021 τεκμήριο εξαρτημένης εργασίας για τους διανομείς, με τον λεγόμενο «Νόμο των Riders». Η ευρωπαϊκή Οδηγία ακολούθησε την ίδια λογική. Στις χρήσεις υψηλού κινδύνου που απαριθμεί ο ευρωπαϊκός Κανονισμός για την ΤΝ περιλαμβάνονται ακόμη και συστήματα που απλώς φιλτράρουν αιτήσεις ή στοχεύουν αγγελίες εργασίας σε συγκεκριμένο κοινό, όχι μόνο όσα αποφασίζουν για απολύσεις. Το τεκμήριο της Οδηγίας δεν ισχύει αυτόματα σε φορολογικές, ποινικές και ασφαλιστικές υποθέσεις, εκτός αν κάθε χώρα αποφασίσει διαφορετικά. Εκεί θα κριθεί πόσο «δόντια» θα έχει στην πράξη.
