Το 1849, δύο ξαδέρφια από τη Γερμανία κατέβηκαν στο Μπρούκλιν με λίγα χρήματα και μια ιδέα που ακουγόταν σχεδόν αστεία: να δημιουργήσουν ένα φάρμακο κατά των εντερικών παρασίτων που να έχει καλή γεύση. Ο Τσαρλς Πφάιζερ (Charles Pfizer) ήταν χημικός και ο Τσαρλς Έρχαρτ (Charles Erhart) ζαχαροπλάστης. Μαζί έφτιαξαν ένα αντιπαρασιτικό με επικάλυψη τόφι αμυγδάλου, και το προϊόν πούλησε αμέσως.
Ο ένας ήξερε χημεία, ο άλλος ήξερε να κάνει τα πράγματα να έχουν ωραία γεύση και αυτό αρκούσε. Αυτό που δεν ήξερε κανείς, τότε, ήταν ότι η μικρή αυτή εταιρεία, η Charles Pfizer & Company, θα γινόταν μια από τις μεγαλύτερες φαρμακευτικές εταιρείες στην ιστορία, χτίζοντας την αυτοκρατορία της πάνω σε δύο πολέμους, ένα αναψυκτικό και ένα τυχαίο εργαστηριακό εύρημα που είχε να κάνει με την ανδρική στύση.
Η Coca-Cola και τα λεμόνια
Μετά την επιτυχία με το φάρμακο για τα παράσιτα, η Pfizer άνοιξε ένα εντελώς διαφορετικό μέτωπο: το κιτρικό οξύ, το συστατικό που δίνει στα αναψυκτικά την ξινή, δροσιστική τους γεύση. Το παρήγαγε και το προμήθευε στα νέα, δημοφιλή ποτά της εποχής, την Coca Cola, την Pepsi Cola και το Dr. Pepper και κατάφερε – πολύ γρήγορα – να κυριαρχήσει στην αγορά.
Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα. Το κιτρικό οξύ εξαγόταν από λεμόνια, κυρίως από την Ιταλία και ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος έκοψε αυτή την αλυσίδα εφοδιασμού απότομα. Η Pfizer προσέλαβε τον χημικό τροφίμων Τζέιμς Κάρι (James Currie), ο οποίος ανακάλυψε έναν τρόπο παραγωγής κιτρικού οξέος από ζάχαρη μέσω ζύμωσης μύκητα, χωρίς καθόλου εσπεριδοειδή.
Μέχρι το 1929, η Pfizer ήταν ο μεγαλύτερος παραγωγός κιτρικού οξέος στον κόσμο, με ετήσια παραγωγή που ξεπερνούσε τα 10 εκατομμύρια λίβρες (περίπου 4.500 τόνοι). Και είχε στα χέρια της κάτι πολύ πιο σημαντικό από μια συνταγή: τεχνογνωσία ζύμωσης που δεν είχε κανένας άλλος.
Η Νορμανδία και η πενικιλλίνη
Όταν το αμερικανικό κράτος αναζήτησε τρόπο να παράγει πενικιλλίνη σε βιομηχανική κλίμακα για τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Pfizer ήταν η μόνη που είχε ήδη την απάντηση: η τεχνολογία βαθιάς ζύμωσης που χρησιμοποιούσε για το κιτρικό οξύ λειτούργησε και για την πενικιλλίνη. Μετέτρεψε μια κοντινή ψυγειοαποθήκη σε εργοστάσιο παραγωγής και οι εργαζόμενοι δούλευαν σε βάρδιες, μέρα και νύχτα.
Μέσα σε τέσσερις μήνες, παρήγαγε πέντε φορές περισσότερη πενικιλλίνη από ό,τι είχε αρχικά προβλεφθεί. Μάλιστα, όπως έχει γραφτεί, το μεγαλύτερο μέρος της πενικιλλίνης που μπήκε στις παραλίες της Νορμανδίας για τους στρατιώτες, την ημέρα της απόβασης, ήταν φτιαγμένο από την Pfizer.
Υπάρχει και μια λεπτομέρεια εκείνης της περιόδου που αξίζει να σημειωθεί: η Pfizer δεν πατεντάρισε τη διαδικασία. Επέτρεψε σε ανταγωνιστές να την αντιγράψουν και βρέθηκε να ανταγωνίζεται σε μια αγορά που η ίδια είχε δημιουργήσει.
Το τυχαίο χάπι που άλλαξε τα πάντα
Το 1986, ερευνητές της Pfizer σε ένα εργαστήριο της Αγγλίας δούλευαν σε ένα νέο φάρμακο κατά της καρδιαγγειακής νόσου. Η σιλδεναφίλη (sildenafil) μελετήθηκε αρχικά για την αντιμετώπιση της υπέρτασης και της στηθάγχης. Οι κλινικές δοκιμές φάσης Ι, υπό τη διεύθυνση του Ίαν Όστερλοου (Ian Osterloh), έδειξαν ότι το φάρμακο είχε ελάχιστη επίδραση στη στηθάγχη. Είχε όμως μια άλλη, εντελώς απροσδόκητη δράση.
Ο Τζον ΛαΜατίνα (John LaMattina), τότε επικεφαλής Έρευνας & Ανάπτυξης της Pfizer, περιέγραψε αργότερα τι συνέβη: μια νοσηλεύτρια ανέφερε ότι οι άντρες που συμμετείχαν στη δοκιμή ήταν ξαπλωμένοι μπρούμυτα, αμήχανοι, επειδή είχαν στύση. Κανείς δεν το περίμενε. Το αίμα δεν διαστελλόταν στην καρδιά, αλλά αλλού.
Ακολούθησαν νέες κλινικές δοκιμές, φάση ΙΙ και φάση ΙΙΙ με χιλιάδες ασθενείς. Από το 1986 ως την έγκριση μεσολάβησαν 12 χρόνια κλινικών δοκιμών, αλλαγής κατεύθυνσης και ρυθμιστικής διαδικασίας.
Το 1998, ο FDA – δηλαδή η Υπηρεσία Τροφίμων και Φαρμάκων των ΗΠΑ- ενέκρινε το Viagra ως την πρώτη από του στόματος θεραπεία για τη στυτική δυσλειτουργία στις ΗΠΑ. Μόνο τις πρώτες δύο εβδομάδες κυκλοφορίας γράφτηκαν 150.000 συνταγές και μέσα σε δύο χρόνια τα χάπια απέφεραν περίπου 1 δισ. δολάρια σε πωλήσεις.
Από το Μπρούκλιν σε 181 χώρες
Από εκείνο το τυχαίο εύρημα, η Pfizer εξελίχθηκε σε μια από τις πιο αναγνωρίσιμες φαρμακευτικές εταιρείες στον κόσμο. Για το 2025, κατέγραψε έσοδα 62,6 δισ. δολαρίων, με παρουσία σε περισσότερες από 181 χώρες και περίπου 83.000 εργαζόμενους παγκοσμίως.
Το χαρτοφυλάκιό της εκτείνεται σε καρδιολογία, ογκολογία, εμβόλια και σπάνιες παθήσεις. Το μεγαλύτερο προϊόν της δεν είναι πια το Viagra, το οποίο μαζί με άλλα φάρμακα εκτός πατέντας αποσπάστηκε το 2020 σε μια νέα εταιρεία, τη Viatris. Στη θέση του, το Eliquis, ένα αντιπηκτικό για ασθενείς με κολπική μαρμαρυγή, έχει γίνει η μεγαλύτερη πηγή εσόδων της εταιρείας. Δίπλα του, η οικογένεια εμβολίων Prevnar για πνευμονιόκοκκο και το αντιιικό Paxlovid για τον Covid-19.
Μετά την πανδημία, η Pfizer επικεντρώνεται στην ογκολογία, εξαγοράζοντας την Seagen έναντι 43 δις δολαρίων, μια εταιρεία που ειδικεύεται σε στοχευμένες θεραπείες καρκίνου. Για φέτος, έχει προγραμματίσει περίπου 20 βασικές κλινικές μελέτες φάσης ΙΙΙ.
Από ένα φάρμακο για σκουλήκια με γεύση αμυγδάλου, σε έναν από τους μεγαλύτερους φαρμακευτικούς κολοσσούς στον πλανήτη. Η διαδρομή δεν ήταν ευθεία. Ήταν μια σειρά από τυχαία ευρήματα, έξυπνες στροφές και αποφάσεις που πάρθηκαν τη σωστή στιγμή. Αυτό, τελικά, είναι το μυστικό της Pfizer: όχι ότι σχεδίασε την αυτοκρατορία της, αλλά ότι κάθε φορά που η ιστορία της πήγε αλλού, ήξερε να την ακολουθήσει.
