Είναι Τετάρτη βράδυ, η ώρα είναι 10:25, και στην τηλεόραση βλέπω το CNN σχεδόν στο mute. Κάθε τόσο κοιτάζω να δω αν υπάρχει ‘breaking news’, και ξαφνικά πέφτει ένας τίτλος “the decline of the west?”»…
Ένα θέμα συζήτησης το οποίο έρχεται και επανέρχεται… Το είχαμε και πρόσφατα ως συζήτηση με την Σώτη Τριανταφύλλου, μπροστα σε κοινό.
to make obvious the obvious
Το παρελθόν είναι η μόνη αξιόπιστη πηγή γνώσης που έχουμε και για το παρόν, αλλά και για τα πολλά πιθανά μέλλοντα.
Η ιδέα της παρακμής της Δύσης γεννήθηκε σχεδόν ταυτόχρονα με την δημιουργία της, δηλαδή ιστορικά είναι παλιά όσο και η Δύση ως πολιτική και πολιτιστική οντότητα.
Η πρώτη έκδοση της Δύσης, ο Δυτικός Πολιτισμός 1.0, προέκυψε στην «εύφορη ημισέληνο», δηλαδή από την Κοιλάδα του Νείλου μέχρι τη συμβολή του Ευφράτη και του Τίγρη, και έφτασε δύο φορές στο απόγειό του. Την πρώτη φορά με την Αθηναϊκή Δημοκρατία και την δεύτερη με την Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία.
Η Ρώμη ήταν η πρώτη πόλη παγκοσμίως που έφτασε το ένα εκατομμύριο κατοίκους. Τέσσερεις αιώνες αργότερα, την λεηλάτησαν οι Βησιγότθοι το 410 μ.Χ. και οι Βάνδαλοι το 455 μ.Χ. Μετά από μερικές δεκαετίες κατέληξε να έχει τριάντα χιλιάδες κατοίκους
Όμως η πτώση της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, της μεγαλύτερης ευρωπαϊκής αυτοκρατορίας, υποκαταστάθηκε από τους Βησιγότθους, τους Οστρογότθους, τους Φράγκους τους Βρετόνους και τους Σάξονες…
Η τεχνολογική και πολιτισμική παρακμή, σε ιστορικό χρόνο δεν κράτησε πάρα πολύ. Στην ουσία από τις στάχτες της δυτικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας γεννήθηκαν η Αναγέννηση, η Επιστημονική Επανάσταση, ο Διαφωτισμός και η Βιομηχανική Επανάσταση. ο Δυτικός Πολιτισμός 2.0., μετά ήρθε ο Μεγάλος Πόλεμος, και οι Ευρωπαίοι άρχισαν να βλέπουν και πάλι ότι ερχόταν το τέλος του δυτικού πολιτισμού. Ο Spengler προειδοποίησε για το τέλος του δυτικού πολιτισμού μέσα από την «Παρακμή της Δύσης» (1918–1922), το οποίο βιβλίο είχε αρχίσει να το γράφει πριν το 1914. Ο ίδιος βλέποντας μια συνέχεια στο παρελθόν, είπε όμως ότι έρχεται η παρακμή της Δύσης γιατί γενικά κανένας πολιτισμός δεν ξεπέρασε τα 1.000 χρόνια.
Στον Μεσοπόλεμο, ο Gasset, ο πιο επιδραστικός Ισπανός φιλόσοφος του 20ού αιώνα γράφει την «Εξέγερση των μαζών», και εκεί κάνει την πιο ακριβή περιγραφή της μάζας και του «ανθρωπου-μάζα». Είναι αυτός που διεκδικεί χωρίς να εξηγεί, που καταναλώνει χωρίς να κατανοεί, που αισθάνεται θύμα ακριβώς όταν αμφισβητηθεί. Περιγράφει τον «μέσο» άνθρωπο της ευρωπαϊκής δημοκρατίας ως κάποιον χωρίς καλλιέργεια, που καταλαμβάνει τον δημόσιο χώρο ως δεδομένο δικαίωμα αδιάφορος για υποχρεώσεις και αριστεία… η δημοκρατία χωρίς πολιτισμική αριστεία οδηγεί σε τυραννία της κοινής γνώμης, κομφορμισμό και υποβάθμιση της σκέψης.
Η «μάζα» δεν ορίζεται από εισόδημα ή κοινωνική θέση, αλλά από έναν τρόπο ύπαρξης. Ο Δυτικός Πολιτισμός όπως κάθε μεγάλος Πολιτισμός στην Ιστορία έχει δύο πρόσωπα, σαν τον Ιανό. Είχε τεράστια, μοναδικά επιτεύγματα αλλά και τεράστιες αχρειότητες. Μια ιδέα μας δίνει η πρόοδος της ανθρωπότητας τους τελευταίους αιώνες. Πριν από 200 χρόνια το μέσο προσδόκιμο ζωής ήταν κάτω από 30 έτη και σήμερα είναι 73 έτη. Τότε πάνω από το 80% ζούσε σε ακραία φτώχεια, σήμερα το ποσοστό είναι 10%. Τότε μόλις το 10% των ενηλίκων ήξεραν να διαβάζουν, σήμερα το 85%. Αυτό μας δίνει και μια ιδέα για το πόσο καλό θα μπορούσε να είναι το μέλλον υπό προϋποθέσεις…
Έχουμε, ως είδος, και ως «δυτικός άνθρωπος», εγγενώς τις δυνατότητες να μεγαλώσουμε τα θετικά, και να διορθώσουμε τα αρνητικά. Μπορούμε στο άμεσο μέλλον, πάντα σε ιστορικό χρόνο, να φτιάξουμε έναν κόσμο όπου τότε σχεδόν όλοι θα ζουν όπως ζουν σήμερα, οι ευτυχισμένοι άνθρωποι των πιο εύπορων χωρών. Το παρελθόν είναι η μόνη αξιόπιστη πηγή γνώσης που έχουμε και για το παρόν, αλλά και για τα πολλά πιθανά μέλλοντα. Tα πιθανά μέλλοντα εξαρτώνται από τους ανθρώπους.
Από τον Μάκη Προβατά.
