Η αναζήτηση πρώτων υλών δεν οδηγεί μόνο σε ορυχεία και νέες εξορύξεις. Ένα μέρος των πόρων που χρειάζεται η οικονομία βρίσκεται ήδη σε κυκλοφορία, μέσα σε παλιές ηλεκτρονικές συσκευές, μπαταρίες, βιομηχανικό εξοπλισμό και δομικά υλικά. Καθώς η ζήτηση για μέταλλα και άλλα κρίσιμα υλικά αυξάνεται, επιχειρήσεις και κυβερνήσεις στρέφουν την προσοχή τους στην αξία που παραμένει εγκλωβισμένη σε προϊόντα που έχουν ολοκληρώσει τον κύκλο χρήσης τους.
Αυτό που χθες θεωρούνταν υπόλειμμα μιας παραγωγικής διαδικασίας μπορεί σήμερα να αποτελέσει πρώτη ύλη για μια νέα. Η λογική δεν περιορίζεται στην ανακύκλωση με τη στενή έννοια του όρου. Αφορά την προσπάθεια να παραμένουν στην οικονομία όσο το δυνατόν περισσότερα υλικά, περιορίζοντας την ανάγκη για νέες εξορύξεις και εισαγωγές.
Η Ευρώπη, όπως και πολλές άλλες οικονομίες, αναζητά τρόπους να μειώσει την εξάρτησή της από εισαγόμενες πρώτες ύλες όπως ο χαλκός, το λίθιο, το νικέλιο, το κοβάλτιο και οι σπάνιες γαίες. Η αξιοποίηση υλικών που βρίσκονται ήδη σε προϊόντα, εξοπλισμό και υποδομές αποκτά στρατηγική σημασία. Η σύνδεση της κυκλικής οικονομίας με τα κρίσιμα ορυκτά γίνεται πιο εμφανής. Στο πλαίσιο του Critical Raw Materials Act, η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει θέσει ως στόχο έως το 2030 το 25% της ετήσιας κατανάλωσης στρατηγικών πρώτων υλών να καλύπτεται από ανακύκλωση, επιδιώκοντας να ενισχύσει την ανθεκτικότητα των αλυσίδων εφοδιασμού της.
Τα πιο πρόσφατα δεδομένα της Eurostat δείχνουν ότι περίπου το 12% των υλικών που χρησιμοποιούνται στην ευρωπαϊκή οικονομία προέρχονται από ανακυκλωμένες ή επαναχρησιμοποιούμενες πηγές. Το ποσοστό αυτό, γνωστό και ως δείκτης κυκλικότητας, παραμένει σχετικά χαμηλό και αναδεικνύει το περιθώριο που εξακολουθεί να υπάρχει για μεγαλύτερη αξιοποίηση δευτερογενών πρώτων υλών. Σχεδόν το 88% των υλικών που καταναλώνονται στην Ε.Ε. εξακολουθεί να προέρχεται από πρωτογενείς πόρους, γεγονός που εξηγεί γιατί η κυκλική οικονομία βρίσκεται τόσο ψηλά στην ατζέντα των ευρωπαϊκών πολιτικών.
Το μέγεθος της πρόκλησης γίνεται αντιληπτό αν εξετάσει κανείς τον όγκο των αποβλήτων που παράγονται κάθε χρόνο. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία, στην Ευρωπαϊκή Ένωση παράγονται περισσότεροι από 2,2 δισ. τόνοι αποβλήτων ετησίως. Περίπου το 37% συνδέεται με δραστηριότητες κατασκευών και κατεδαφίσεων, έναν κλάδο στον οποίο υπάρχουν σημαντικά περιθώρια επαναχρησιμοποίησης και ανάκτησης υλικών.
Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα είναι τα ηλεκτρονικά απόβλητα. Υπολογιστές, κινητά τηλέφωνα, τηλεπικοινωνιακός εξοπλισμός και servers περιέχουν χαλκό, χρυσό, ασήμι και άλλα πολύτιμα μέταλλα. Καθώς αυξάνεται η αξία αυτών των υλικών, αναπτύσσεται παράλληλα μια νέα αγορά που ειδικεύεται στην ανάκτηση και επαναχρησιμοποίησή τους. Ορισμένοι αναλυτές περιγράφουν τα ηλεκτρονικά απόβλητα ως «αστικά ορυχεία», καθώς περιέχουν σημαντικές ποσότητες υλικών που διαφορετικά θα απαιτούσαν νέες εξορυκτικές δραστηριότητες. Σε αρκετές περιπτώσεις, η συγκέντρωση πολύτιμων μετάλλων σε ηλεκτρονικές συσκευές μπορεί να είναι υψηλότερη από εκείνη που συναντάται σε ορισμένα φυσικά κοιτάσματα.
Παρόμοια δυναμική εμφανίζεται και στις μπαταρίες. Η ανάπτυξη της ηλεκτροκίνησης δημιουργεί μια νέα κατηγορία αποβλήτων που ταυτόχρονα αποτελεί και μια σημαντική πηγή πρώτων υλών. Λίθιο, νικέλιο, κοβάλτιο και άλλα μέταλλα μπορούν να επανεισαχθούν στην παραγωγική διαδικασία, μειώνοντας την ανάγκη για νέες εισαγωγές. Για τον λόγο αυτό, η Ευρώπη έχει θεσπίσει τον νέο Ευρωπαϊκό Κανονισμό για τις Μπαταρίες (EU Batteries Regulation), ο οποίος ενισχύει την ανάκτηση υλικών από χρησιμοποιημένες μπαταρίες και προβλέπει αυστηρά, αυξανόμενα ποσοστά υποχρεωτικής χρήσης ανακυκλωμένων κρίσιμων μετάλλων, με στόχο τη δημιουργία μιας πιο αυτάρκους αλυσίδας εφοδιασμού.
Οι κατασκευές και οι κατεδαφίσεις αποτελούν μία από τις μεγαλύτερες πηγές υλικών που μπορούν να αξιοποιηθούν εκ νέου. Από αδρανή υλικά μέχρι μέταλλα και δομικά στοιχεία, ένα σημαντικό μέρος αυτών των πόρων επιστρέφει στην παραγωγική διαδικασία, περιορίζοντας την ανάγκη για νέες πρώτες ύλες.
Λίγοι κλάδοι δείχνουν τόσο καθαρά την οικονομική διάσταση της ανακύκλωσης όσο η βιομηχανία μετάλλων. Το αλουμίνιο, ο χάλυβας και ο χαλκός μπορούν να χρησιμοποιηθούν ξανά με πολύ μικρότερη κατανάλωση ενέργειας σε σχέση με την πρωτογενή παραγωγή τους. Στην περίπτωση του αλουμινίου, η ανακύκλωση μπορεί να μειώσει την κατανάλωση ενέργειας έως και κατά 95% σε σχέση με την πρωτογενή παραγωγή. Η χαμηλότερη κατανάλωση ενέργειας μεταφράζεται και σε μικρότερο κόστος παραγωγής, κάτι ιδιαίτερα σημαντικό για ενεργοβόρες βιομηχανίες.
Και στην Ελλάδα η διαχείριση των αποβλήτων παύει να συνδέεται αποκλειστικά με τη συλλογή και την τελική διάθεσή τους. Νέες μονάδες επεξεργασίας, επενδύσεις στην ανακύκλωση και η ανάπτυξη συστημάτων χωριστής συλλογής δημιουργούν τις συνθήκες για μεγαλύτερη αξιοποίηση υλικών που μέχρι πριν από λίγα χρόνια κατέληγαν σχεδόν αυτόματα στα απορρίμματα.
Η αξιοποίηση δευτερογενών πρώτων υλών δεν αφορά μόνο τις εταιρείες ανακύκλωσης. Συνδέεται με ένα ευρύτερο οικοσύστημα επιχειρήσεων που εκτείνεται από τις μεταφορές και τις κατασκευές έως τη βιομηχανία και την τεχνολογία. Όσο αυξάνονται οι επενδύσεις σε εγκαταστάσεις επεξεργασίας αποβλήτων και συστήματα ανάκτησης υλικών, τόσο διευρύνεται και η οικονομική δραστηριότητα που αναπτύσσεται γύρω από αυτές.
Η αξία των αποβλήτων δεν μετριέται πλέον μόνο με όρους περιβαλλοντικής προστασίας. Για πολλές οικονομίες, συνδέεται και με την πρόσβαση σε πρώτες ύλες που γίνονται ολοένα πιο κρίσιμες για τη βιομηχανία, την ενέργεια και τις νέες τεχνολογίες. Όσο αυξάνεται η ανάγκη για αυτά τα υλικά, τόσο μεγαλύτερη προσοχή δίνεται σε όσα βρίσκονται ήδη μέσα στην οικονομία και μπορούν να επιστρέψουν στην παραγωγική διαδικασία.
