THE BULLET POINT "PREVIEW"
Ex libris σημαίνει ουσιαστικά «από τα βιβλία του/της» και είναι η μικρή ετικέτα, στάμπα ή εικόνα που δηλώνει σε ποιον ανήκει ένα βιβλίο.
Για αιώνες τα Ex libris δεν ήταν απλώς σημάδια ιδιοκτησίας αλλά μικρά έργα γραφιστικής, χαρακτικής και προσωπικής ταυτότητας.
Σήμερα μπορείς να δημιουργήσεις το δικό σου ex libris με μία απλή σφραγίδα, αυτοκόλλητο ή custom σχέδιο και να μετατρέψεις σταδιακά τη βιβλιοθήκη σου σε πραγματικά προσωπικό αρχείο.
Αν ανοίξεις ένα παλιό βιβλίο και βρεις στην πρώτη εσωτερική σελίδα ένα μικρό σχέδιο με ένα όνομα και τις λέξεις Ex Libris, έχεις μπροστά σου κάτι πολύ περισσότερο από μια κομψή ετικέτα. Είναι ένα ίχνος ιδιοκτησίας, μια μικρή δήλωση ότι αυτό το βιβλίο κάποτε ανήκε σε έναν συγκεκριμένο άνθρωπο, βρισκόταν σε μια συγκεκριμένη βιβλιοθήκη και είχε τη δική του διαδρομή πριν φτάσει στα χέρια σου. Το ex libris – ή bookplate – λειτουργούσε για αιώνες ακριβώς έτσι: ως η προσωπική σφραγίδα μιας βιβλιοθήκης.
Η λατινική έκφραση ex libris σημαίνει περίπου «από τα βιβλία του…» και συνήθως ακολουθείται από το όνομα του ιδιοκτήτη. Στην πιο απλή του μορφή μπορεί να είναι ένα μικρό χαρτάκι με το όνομα. Στην πιο περίτεχνη, όμως, μετατρέπεται σε πραγματικό έργο τέχνης: οικόσημα, ζώα, βιβλία, τοπία, αρχιτεκτονικά στοιχεία, προσωπικά σύμβολα, mottos και περίτεχνες γραμματοσειρές. Η ιστορία του bookplate είναι γι’ αυτό στενά δεμένη με την ιστορία της χαρακτικής και της βιβλιοφιλίας. Το Βρετανικό Μουσείο διαθέτει στη συλλογή του ex libris σχεδιασμένα από σημαντικούς καλλιτέχνες, όπως ο Aubrey Beardsley, εμβληματικός εικονογράφος της Art Nouveau, και ο Edward Burne-Jones, κορυφαία μορφή του Προραφαηλιτικού κινήματος., αποδεικνύοντας ότι η μικρή αυτή ετικέτα μπορούσε να αποτελέσει κανονικό πεδίο καλλιτεχνικής δημιουργίας.
Ένα από τα πιο ωραία πράγματα στο ex libris είναι ότι λέει κάτι για τον κάτοχο χωρίς να χρειάζεται να γράψει βιογραφία. Κάποιος μπορεί να επιλέξει ένα δέντρο, ένα άλογο, ένα καράβι, έναν αστερισμό, ένα κτίριο ή απλώς τα αρχικά του. Ένα ιστορικό bookplate μπορεί να δείχνει ένα οικόσημο και ένα λατινικό ρητό. Ένα σύγχρονο μπορεί να έχει μόνο μια γραμμή, ένα όνομα και ένα μικρό σχέδιο. Δεν υπάρχει «σωστό» ex libris. Ακριβώς επειδή είναι προσωπικό, η αισθητική του μπορεί να είναι τόσο αυστηρή ή τόσο εκκεντρική όσο ο άνθρωπος που το χρησιμοποιεί.
Παραδοσιακά το ex libris τοποθετείται στο εσωτερικό του μπροστινού εξωφύλλου ή στην πρώτη ελεύθερη σελίδα. Το βασικό είναι να βρίσκεται σε σημείο που να φαίνεται αμέσως όταν ανοίξει το βιβλίο, χωρίς να επεμβαίνει στο κείμενο. Αν χρησιμοποιείς αυτοκόλλητο bookplate, το κολλάς μία φορά και μένει εκεί. Αν χρησιμοποιείς σφραγίδα, μπορείς να τη βάλεις κατευθείαν πάνω στη σελίδα. Υπάρχει και μια τρίτη, πιο απλή λύση: ένα μικρό χειρόγραφο «Ex Libris» με το όνομά σου και την ημερομηνία αγοράς.
Για κάποιον που αγαπά τις βιβλιοθήκες, η ημερομηνία έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον. Μετά από χρόνια, δεν βλέπεις μόνο ότι ένα βιβλίο είναι δικό σου αλλά και πότε μπήκε στη ζωή σου. Μερικοί προσθέτουν την πόλη όπου αγοράστηκε, άλλοι ένα μικρό αριθμό καταλόγου ή το έτος. Χωρίς να το καταλάβεις, η βιβλιοθήκη αρχίζει να αποκτά δεύτερο επίπεδο πληροφορίας. Δεν είναι μόνο τι έχεις διαβάσει αλλά πότε και από πού συγκέντρωσες αυτά τα βιβλία.
Στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, το bookplate έγινε ιδιαίτερα δημοφιλές ως αντικείμενο σχεδιασμού και συλλογής. Ο Beardsley δημιούργησε το 1897 ένα χαρακτηριστικό ex libris για την Βρετανίδα ποήτρια Olive Custance, ενώ ο Burne-Jones είχε επίσης σχεδιάσει bookplates με ξυλογραφική αισθητική. Υπήρχαν ακόμη και οργανωμένες εταιρείες και εκθέσεις αφιερωμένες στα ex libris, καθώς οι συλλέκτες αντάλλασσαν και συγκέντρωναν σχέδια όπως ακριβώς γινόταν με χαρακτικά ή γραμματόσημα.
Αυτό εξηγεί γιατί πολλά παλιά ex libris μοιάζουν δυσανάλογα προσεγμένα σε σχέση με το μικροσκοπικό τους μέγεθος. Ήταν ταυτόχρονα πρακτικά και συμβολικά. Έλεγαν «αυτό το βιβλίο μου ανήκει», αλλά επίσης «αυτή είναι η εικόνα με την οποία θέλω να συνδεθεί η βιβλιοθήκη μου». Σε μια εποχή όπου μια προσωπική βιβλιοθήκη μπορούσε να αποτελεί κομμάτι της ταυτότητας και της κοινωνικής θέσης κάποιου, το bookplate ήταν σχεδόν ένα μικρό προσωπικό brand.
Πώς φτιάχνεις το δικό σου
Ο πιο εύκολος τρόπος σήμερα είναι μια custom σφραγίδα. Διαλέγεις ένα απλό σχέδιο, γράφεις «EX LIBRIS» και το όνομά σου και μπορείς να το χρησιμοποιείς σε κάθε νέο βιβλίο. Η δεύτερη επιλογή είναι να τυπώσεις μικρά αυτοκόλλητα bookplates σε καλό χαρτί. Αν θέλεις κάτι πιο ιδιαίτερο, μπορείς να ζητήσεις από έναν illustrator ή graphic designer να σχεδιάσει ένα προσωπικό σύμβολο που θα χρησιμοποιείς για χρόνια. Δεν χρειάζεται να είναι περίτεχνο, μάλιστα τα καλύτερα σύγχρονα ex libris είναι συχνά τα πιο απλά.
Η γοητεία του είναι ακριβώς ότι αφήνεις ένα ίχνος. Σήμερα αγοράζουμε πολλά πράγματα που δεν δείχνουν ποτέ ότι πέρασαν από τα χέρια μας. Το ex libris κάνει το αντίθετο. Δεν προσπαθεί να κρατήσει το βιβλίο σε άψογη, απρόσωπη κατάσταση, αλλά δηλώνει ότι κάποιος το επέλεξε, το έβαλε στη βιβλιοθήκη του και θέλησε να το κάνει μέρος μιας προσωπικής συλλογής.
Και ίσως αυτό είναι που το κάνει να επιστρέφει. Υπάρχει κάτι όμορφο στην ιδέα μιας βιβλιοθήκης που αποκτά ενιαία υπογραφή. Μετά από εκατό βιβλία, η ίδια μικρή σφραγίδα στην πρώτη σελίδα παύει να είναι διακόσμηση. Γίνεται το σημάδι μιας συλλογής.
GOOD TO KNOW
Σήμερα τα ex libris δεν περιορίζονται πια σε ετικέτες ή σφραγίδες για βιβλία, έχουν εξελιχθεί και σε ξεχωριστό πεδίο συλλεκτικού design, με διεθνείς διαγωνισμούς, εκθέσεις και καλλιτέχνες που δημιουργούν έργα ειδικά για αυτή τη μορφή. Υπάρχουν μάλιστα συλλέκτες που συγκεντρώνουν ex libris ανεξάρτητα από τα βιβλία στα οποία προορίζονταν να μπουν, αντιμετωπίζοντάς τα ως μικρά, αυτόνομα έργα χαρακτικής και γραφιστικής.
Αυτό έχει ενδιαφέρον γιατί δείχνει ότι ένα αντικείμενο που ξεκίνησε ως καθαρά πρακτικό σημάδι ιδιοκτησίας απέκτησε με τον χρόνο τη δική του καλλιτεχνική και συλλεκτική αξία.
