THE BULLET POINT "PREVIEW"
Στον 19ο και στις αρχές του 20ού αιώνα οι κοινωνικοί κώδικες των εύπορων τάξεων ξεχώριζαν αυστηρά το ημερήσιο από το βραδινό ντύσιμο, με ειδικά ενδύματα για το δείπνο και τις βραδινές κοινωνικές περιστάσεις.
Η διάκριση ανάμεσα σε daywear και eveningwear παρέμεινε ισχυρή ακόμη και τη δεκαετία του 1950, αλλά άρχισε να υποχωρεί έντονα τη δεκαετία του 1960 καθώς οι κανόνες ένδυσης έγιναν πιο χαλαροί.
Αυτό που ίσως αξίζει να ξανασκεφτούμε δεν είναι η επιστροφή στην επισημότητα, αλλά η μικρή πράξη της μετάβασης από τη δουλειά στην προσωπική ζωή και από την καθημερινή βιασύνη στο τραπέζι.
Για μεγάλο μέρος του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, κυρίως στα εύπορα ευρωπαϊκά και αμερικανικά στρώματα, η ημέρα χωριζόταν και με βάση το τι φορούσες. Υπήρχαν ρούχα για το πρωί, για την εργασία, για τις επισκέψεις, για το απόγευμα και για το βράδυ. Το να αλλάξεις πριν από το δείπνο δεν ήταν απλώς θέμα επίδειξης ή καλών τρόπων. Σήμαινε ότι ένα κομμάτι της ημέρας είχε τελειώσει και άρχιζε ένα άλλο. Αυτή η αυστηρότητα δεν είναι κάτι που χρειάζεται να νοσταλγήσουμε. Η ιδέα της μετάβασης, όμως, ίσως αξίζει περισσότερο απ’ όσο νομίζουμε.
Η ιδέα ότι ένα γεύμα απαιτούσε διαφορετικό ντύσιμο σήμερα ακούγεται σχεδόν θεατρική, αλλά για συγκεκριμένες κοινωνικές τάξεις υπήρξε για δεκαετίες ένας απολύτως πραγματικός κώδικας. Το Metropolitan Museum διαθέτει ακόμη φορέματα του 19ου αιώνα καταγεγραμμένα ειδικά ως dinner dresses, ενώ γυναικεία περιοδικά της εποχής έδιναν σαφείς οδηγίες για το τι θεωρούνταν κατάλληλο σε ένα επίσημο δείπνο ή βραδινή συγκέντρωση. Στους άνδρες, το φράκο, παρέμενε η πιο επίσημη βραδινή επιλογή, ενώ από τη δεκαετία του 1880 εμφανίστηκε σταδιακά η λιγότερο αυστηρή επιλογή το dinner jacket, δηλαδή το επίσημο βραδινό σακάκι, πρόδρομος του σημερινού σμόκιν, αυτό που αργότερα στις ΗΠΑ θα ονομαζόταν tuxedo. Ακόμη και αυτή, που σήμερα αποτελεί σύμβολο υπερβολικής επισημότητας, ξεκίνησε ουσιαστικά ως πιο χαλαρή εναλλακτική της ακόμη πιο επίσημης βραδινής ενδυμασίας.
Φυσικά, αυτή δεν ήταν η καθημερινότητα όλων. Η εικόνα μιας οικογένειας που αλλάζει ρούχα για το δείπνο αφορά κυρίως εύπορα νοικοκυριά, αριστοκρατικές κατοικίες, μεγάλα ξενοδοχεία και αργότερα ορισμένα τμήματα της ανερχόμενης αστικής τάξης. Στην υψηλή κοινωνία της Εδουαρδιανής εποχής, στις αρχές του 20ού αιώνα η αλλαγή ρούχων μπορούσε να συμβαίνει πολλές φορές μέσα στην ίδια ημέρα, με ξεχωριστό ένδυμα ακόμη και για διαφορετικές κοινωνικές δραστηριότητες. Το ενδιαφέρον όμως είναι ότι η ιδέα διαδόθηκε ως κοινωνικό πρότυπο πολύ πέρα από τα παλάτια. Τα υπερωκεάνια και αργότερα τα κρουαζιερόπλοια διατήρησαν επί δεκαετίες επίσημο dress code στα εστιατόριά τους, ακριβώς επειδή το βραδινό ντύσιμο λειτουργούσε σαν μέρος της εμπειρίας: ο επιβάτης δεν πήγαινε απλώς να φάει. «Έμπαινε» στη βραδιά.
Δεν σταματήσαμε μια συγκεκριμένη Τρίτη
Δεν υπάρχει μία ημερομηνία κατά την οποία η κοινωνία αποφάσισε να σταματήσει να ντύνεται για το δείπνο. Η αλλαγή έγινε σταδιακά και ήταν μέρος μιας πολύ μεγαλύτερης χαλάρωσης των κανόνων ένδυσης. Η δεκαετία του 1950 παρέμενε εντυπωσιακά τυπική με τα σημερινά δεδομένα. Το Fashion Institute of Technology σημειώνει ότι η εμφάνιση έπρεπε να προσαρμόζεται στην ώρα, στον τόπο και στην περίσταση, ενώ το cocktail dress απέκτησε ολόκληρη κατηγορία επειδή χρειαζόταν ένα ένδυμα ανάμεσα στο καθημερινό και στο επίσημο βραδινό φόρεμα. Από τη δεκαετία του 1960, όμως, η γραμμή μεταξύ ημερήσιου και βραδινού ντυσίματος άρχισε να εξαφανίζεται, μαζί με πολλούς από τους παλιούς κανόνες. Μέχρι τη δεκαετία του 1970 μεγάλο μέρος των παραδοσιακών dress codes είχε ήδη χάσει την εξουσία του πάνω στην καθημερινότητα.
Και μάλλον καλώς. Η κοινωνική ιστορία της ένδυσης είναι γεμάτη κανόνες που λειτουργούσαν ως σημάδια τάξης, φύλου, εισοδήματος και κοινωνικής αποδοχής. Δεν υπάρχει ιδιαίτερος λόγος να νοσταλγούμε μια εποχή στην οποία το λάθος σακάκι ή το λάθος φόρεμα μπορούσε να σε χαρακτηρίσει αμέσως ως άνθρωπο που «δεν γνωρίζει τους κανόνες». Η απελευθέρωση από αυτούς τους κώδικες έδωσε στους ανθρώπους μεγαλύτερη άνεση, ατομικότητα και ελευθερία. Το ενδιαφέρον βρίσκεται αλλού: όταν πετάξαμε τον αυστηρό κανόνα, ίσως πετάξαμε μαζί και την ιδέα ότι η αλλαγή ρούχων μπορούσε να σηματοδοτεί αλλαγή ρόλου.
Σήμερα μπορεί κάποιος να σηκωθεί από το γραφείο του σπιτιού στις 19:30, να κλείσει το laptop, να περπατήσει πέντε μέτρα μέχρι την κουζίνα και να αρχίσει να τρώει χωρίς να έχει υπάρξει ούτε ένα λεπτό πραγματικής μετάβασης. Τα ίδια ρούχα, ο ίδιος χώρος, το ίδιο κινητό δίπλα στο πιάτο, το ίδιο μυαλό που πριν από λίγο απαντούσε email. Το να αλλάξεις ένα πουκάμισο ή να βγάλεις τα ρούχα της δουλειάς δεν λύνει κανένα μεγάλο πρόβλημα. Μπορεί όμως να λειτουργήσει ως μια μικρή γραμμή ανάμεσα σε δύο κομμάτια της ημέρας.
Η έρευνα γύρω από τις οικογενειακές ρουτίνες και τα τελετουργικά δείχνει ότι τα τελετουργικά αποκτούν σημασία ακριβώς επειδή μετατρέπουν καθημερινές πράξεις σε συμβολικά σημεία αναφοράς. Στη μελέτη των οικογενειακών γευμάτων, για παράδειγμα, αυτό που διαφοροποιεί ένα ritual από μια απλή ρουτίνα δεν είναι η πολυπλοκότητα αλλά το γεγονός ότι η πράξη αποκτά κοινό νόημα και σηματοδοτεί χρόνο που έχει προστατευτεί από τις υπόλοιπες απαιτήσεις της ημέρας.
Άρα δεν χρειάζεται να ξαναφέρουμε πίσω το dinner jacket στο σπίτι. Μπορεί να αρκεί να πλύνεις το πρόσωπό σου, να αλλάξεις ρούχα, να βάλεις το τηλέφωνο μακριά από το τραπέζι και να καθίσεις για λίγο σαν να μην είναι το δείπνο ένα ακόμη task ανάμεσα σε δύο ειδοποιήσεις. Αυτή είναι η πλευρά της παλιάς συνήθειας που έχει ακόμη ενδιαφέρον: όχι η επισημότητα, αλλά η πρόθεση. Το να ντυθείς διαφορετικά ήταν ένας τρόπος να δηλώσεις ότι η δουλειά τελείωσε, ότι τώρα θα συναντήσεις άλλους ανθρώπους και ότι αυτό το κομμάτι της ημέρας αξίζει διαφορετική προσοχή.
Ίσως λοιπόν η σωστή ερώτηση δεν είναι πότε σταματήσαμε να ντυνόμαστε για το δείπνο. Είναι πότε σταματήσαμε να θεωρούμε ότι το δείπνο χρειάζεται να διαφέρει από ό,τι προηγήθηκε. Και δεν χρειάζεται να φορέσουμε μαύρη γραβάτα για να το ξαναβρούμε. Μερικές φορές αρκεί να αλλάξουμε μπλούζα.
GOOD TO KNOW
Το «tuxedo» δεν είναι διαφορετικό ένδυμα από το βρετανικό dinner jacket, είναι ουσιαστικά η αμερικανική ονομασία του. Η ιστορία συνδέεται με το Tuxedo Park της Νέας Υόρκης. Σύμφωνα με την καθιερωμένη εκδοχή, ο Αμερικανός James Potter γνώρισε στη Βρετανία το κοντό επίσημο βραδινό σακάκι που είχε αρχίσει να αντικαθιστά το φράκο σε λιγότερο τυπικές περιστάσεις. Επιστρέφοντας στις ΗΠΑ, το φόρεσε στο Tuxedo Club της Νέας Υόρκης και το νέο ύφος συνδέθηκε σταδιακά με το όνομα του κλαμπ. Το νέο ύφος υιοθετήθηκε από άλλα μέλη του κλαμπ και το όνομα του τόπου κατέληξε να γίνει η αμερικανική λέξη για ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ανδρικά ενδύματα στον κόσμο.
