Το σχολείο είναι δημόσιο. Η προετοιμασία πληρώνεται ιδιωτικά

Λίγο πριν από τις δέκα το βράδυ στη Σεούλ, η Daechi-dong δεν μοιάζει με γειτονιά που ετοιμάζεται να κοιμηθεί. Τα φώτα μένουν αναμμένα. Τα παιδιά κατεβαίνουν από τα hagwon, τα ιδιωτικά φροντιστήρια που πιάνουν ολόκληρους ορόφους, με τις σχολικές τσάντες ακόμη στους ώμους, και οι γονείς περιμένουν στα αυτοκίνητα για την τελευταία διαδρομή της ημέρας.

Στην Αθήνα το σκηνικό είναι λιγότερο κινηματογραφικό. Συνήθως στήνεται στον πρώτο όροφο μιας πολυκατοικίας, πάνω από έναν φούρνο ή δίπλα σε ένα λογιστικό γραφείο. Η οικονομία πίσω του όμως είναι εντυπωσιακά οικεία. Ένα παιδί τελειώνει το σχολείο, τρώει κάτι στα γρήγορα και λίγες ώρες αργότερα κάθεται ξανά απέναντι από έναν πίνακα.

Δύο πόλεις, δύο εκπαιδευτικά συστήματα και μία παράξενη παγκόσμια συμφωνία. Το κράτος προσφέρει το σχολείο. Η οικογένεια πληρώνει για να νιώθει ότι το παιδί της θα είναι αρκετά προετοιμασμένο.

Η δεύτερη βάρδια της εκπαίδευσης

Οι ερευνητές την έχουν ονομάσει «σκιώδη εκπαίδευση», επειδή ακολουθεί το σχολείο και προσαρμόζεται στις απαιτήσεις του. Αλλάζει η ύλη, αλλάζει και το απογευματινό μάθημα. Μεγαλώνει ο ανταγωνισμός για μια θέση στο πανεπιστήμιο, πυκνώνει και η προετοιμασία.

Ο Mark Bray, που μελετά το φαινόμενο εδώ και τρεις δεκαετίες, υπογράφει έκθεση της UNESCO του 2025. Σύμφωνα με αυτήν, η παγκόσμια αγορά υπολογιζόταν στα 159 δισ. δολάρια το 2023 και προβλέπεται να φτάσει τα 288 δισ. το 2030.

Το πραγματικά ενδιαφέρον όμως βρίσκεται αλλού. Όταν η UNESCO ζήτησε στοιχεία από 205 χώρες και περιοχές, σχεδόν επτά στις δέκα δεν είχαν τι να στείλουν. Είναι μια παγκόσμια αγορά εκατοντάδων δισεκατομμυρίων, που την ξέρει καλύτερα το πορτοφόλι του γονιού παρά το κράτος.

Η Ελλάδα εμφανίζεται στην ίδια έκθεση με μια αναλογία που δεν θα ξάφνιαζε καμία ελληνική οικογένεια: επτά στους δέκα μαθητές της Γ΄ Λυκείου πηγαίνουν σε φροντιστήριο. Αυτό που στις διεθνείς μελέτες χρειάζεται ορισμό, εδώ χωράει σε μια απλή ερώτηση ανάμεσα σε γονείς: «Εσείς πού τον στέλνετε;».

Το ελληνικό οικογενειακό πακέτο

Σύμφωνα με το Κέντρο Ανάπτυξης Εκπαιδευτικής Πολιτικής της ΓΣΕΕ, τα νοικοκυριά δαπάνησαν το 2023 περίπου 614 εκατ. ευρώ για οργανωμένα φροντιστήρια, το υψηλότερο ποσό της περιόδου 2013-2023. Μαζί με τα ιδιαίτερα, ο λογαριασμός ξεπερνά τα 870 εκατ. ευρώ. Είναι χρήματα που πρέπει να βρεθούν δίπλα στο ενοίκιο, στο σούπερ μάρκετ και στο ρεύμα, με μία διαφορά: εδώ κάθε περικοπή συνοδεύεται από μια άβολη σκέψη. Μήπως στερώ από το παιδί μου μια ευκαιρία;

Το πιο ενδιαφέρον όμως είναι πού αρχίζει πλέον αυτή η αγορά. Όχι στη Γ΄ Λυκείου, αλλά στο δημοτικό. Η δαπάνη για φροντιστήρια στο δημοτικό τετραπλασιάστηκε σε μία δεκαετία, κυρίως με την ανάπτυξη των κέντρων μελέτης. Πριν από την προετοιμασία για τις Πανελλαδικές έρχεται η προετοιμασία για την επόμενη μέρα: κάποιος να εξηγήσει την άσκηση, να κοιτάξει την ορθογραφία, να φροντίσει ώστε η τσάντα να γυρίσει έτοιμη στην τάξη.

Ο ίδιος λογαριασμός, όμως, δεν βαραίνει όλες τις οικογένειες το ίδιο. Στα νοικοκυριά με εισόδημα έως 750 ευρώ τον μήνα που πληρώνουν φροντιστήριο, η δαπάνη αντιστοιχεί στο 24,1% του ετήσιου εισοδήματος. Στα υψηλότερα εισοδήματα, στο 3,3%. Το δημόσιο σχολείο μπορεί να δώσει σε δύο παιδιά το ίδιο θρανίο. Δεν μπορεί να τους δώσει την ίδια αφετηρία.

Η Κορέα προσπάθησε να σβήσει τη σκιά

Η Νότια Κορέα έχει κάνει ένα πείραμα που αξίζει να θυμόμαστε κάθε φορά που κάποιος πιστεύει ότι μια αγορά εξαφανίζεται επειδή το αποφάσισε το κράτος. Το 1980 απαγόρευσε τα ιδιωτικά μαθήματα. Είκοσι χρόνια αργότερα, το Συνταγματικό Δικαστήριο έκρινε την απαγόρευση αντισυνταγματική. Το αποτέλεσμα σήμερα έχει κάτι από ιστορική ειρωνεία: το 2024 οι κορεατικές οικογένειες ξόδεψαν για εξωσχολικά ιδιωτικά μαθήματα ποσό ρεκόρ, περίπου 20 δισ. δολάρια.

Το 2025 η συνολική δαπάνη έπεσε για πρώτη φορά μετά από τέσσερα χρόνια ανόδου. Ο μαθητικός πληθυσμός μίκρυνε, και το υπουργείο Παιδείας αναφέρει ως πιθανό παράγοντα και την επέκταση των απογευματινών προγραμμάτων στα δημοτικά. Υπάρχει όμως μια λεπτομέρεια. Για όσους συνέχισαν τα ιδιωτικά μαθήματα, η μηνιαία δαπάνη έφτασε σε νέο ρεκόρ. Στα νοικοκυριά με τα υψηλότερα εισοδήματα ήταν 662.000 won τον μήνα ανά παιδί, έναντι 192.000 στα χαμηλότερα, δηλαδή πάνω από τριπλάσια.

Η συνολική δαπάνη μειώθηκε. Η μεγάλη απόσταση ανάμεσα σε όσους μπορούν να πληρώσουν πολλά και σε όσους μπορούν να πληρώσουν λίγα παραμένει.

Και μετά ήρθε η Κίνα

Αν η Κορέα δοκίμασε τη θεραπεία, η Κίνα δοκίμασε το χειρουργείο. Τον Ιούλιο του 2021, η πολιτική της «Διπλής Μείωσης» υποχρέωσε τα φροντιστήρια των βασικών μαθημάτων της υποχρεωτικής εκπαίδευσης να γίνουν μη κερδοσκοπικά και περιόρισε δραστικά τις επενδύσεις στον κλάδο. Οι χρηματιστηριακές αξίες μεγάλων εισηγμένων ομίλων κατέρρευσαν μέσα σε λίγους μήνες.

Η συμμετοχή πράγματι μειώθηκε. Η ανισότητα όμως δεν εξαφανίστηκε. Νέα ανάλυση του China Institute for Educational Finance Research του Πανεπιστημίου του Πεκίνου, με στοιχεία από πέντε κύματα έρευνας σε νοικοκυριά, δείχνει ότι από το 2017 έως το 2025 το ποσοστό των μαθητών που κάνουν φροντιστήριο σε σχολικά μαθήματα έπεσε από 38,1% σε 20,1%. Όσοι συνεχίζουν, όμως, πληρώνουν κατά μέσο όρο περισσότερα από ό,τι το 2017. Και το 10% των μαθητών με τις μεγαλύτερες δαπάνες συγκεντρώνει πλέον το 75,8% όλων των χρημάτων που πληρώνονται για φροντιστήρια.

Το πιο χρήσιμο μάθημα από την Κίνα ίσως είναι αυτό: ένα κράτος μπορεί να περιορίσει μια αγορά πολύ πιο εύκολα απ’ όσο μπορεί να εξαφανίσει τη ζήτηση που τη γέννησε.

Η αγορά που δεν φαίνεται

Κι ύστερα επιστρέφουμε στην Ελλάδα, όπου τα ιδιαίτερα δεν χρειάστηκαν ποτέ μια μεγάλη μεταρρύθμιση για να βρεθούν εκτός οπτικού πεδίου. Γίνονται εδώ και δεκαετίες στο τραπέζι της τραπεζαρίας, στο σπίτι του καθηγητή και πλέον στην οθόνη. Τα 257 εκατ. ευρώ που κατέγραψε η έρευνα μάς λένε πόσα πληρώνουν οι οικογένειες. Δεν μας λένε πόσα από αυτά δηλώνονται. Άλλο το μέγεθος μιας αγοράς. Άλλο το μέγεθος της σκιάς μέσα στη σκιά.

Μπορεί το σχολείο να κρατήσει περισσότερο;

Η ελληνική απάντηση δεν είναι μια νέα απαγόρευση. Είναι το Ψηφιακό Φροντιστήριο. Σύμφωνα με το υπουργείο Παιδείας, τη σχολική χρονιά 2025-2026 το χρησιμοποίησαν περισσότεροι από 260.000 μαθητές και απόφοιτοι, ενώ από την έναρξη λειτουργίας του οι συνολικοί χρήστες ξεπερνούν τις 410.000. Τα ζωντανά μαθήματα επεκτείνονται τώρα στην Α΄ και τη Β΄ Λυκείου.

Δεν ξέρουμε ακόμη αν αυτό έχει μικρύνει τον οικογενειακό λογαριασμό. Η κατεύθυνση όμως έχει ενδιαφέρον, γιατί αντιστρέφει το ερώτημα. Το ζητούμενο δεν είναι πώς θα εμποδίσουμε την οικογένεια να αγοράσει περισσότερη εκπαίδευση. Είναι πώς θα της δώσουμε περισσότερη εκπαίδευση χωρίς να χρειάζεται να την αγοράσει.

Και εδώ βρίσκεται η πιο άβολη σύγκριση. Σύμφωνα με το Education at a Glance 2026 του ΟΟΣΑ, η δημόσια δαπάνη για τα εκπαιδευτικά ιδρύματα στην Ελλάδα ήταν το 2023 στο 2,9% του ΑΕΠ, έναντι 4% στον ΟΟΣΑ. Η εκπαίδευση πήρε το 6,1% της συνολικής κρατικής δαπάνης, έναντι 9,8%.

Κι έτσι γυρίζουμε εκεί απ’ όπου ξεκινήσαμε: στα φωτισμένα hagwon της Σεούλ, στις πολυκατοικίες της Αθήνας, στον δεύτερο πίνακα που συναντά ένα παιδί μέσα στην ίδια μέρα. Το ερώτημα είναι πόση από αυτή την επιπλέον βοήθεια μπορεί να προσφέρει το ίδιο το δημόσιο σχολείο. Μέχρι τότε, το ελληνικό σχολείο θα είναι δημόσιο το πρωί. Και το απόγευμα η οικογένεια θα συνεχίζει να βγάζει το πορτοφόλι.