Ένα βιβλίο γεμάτο σημειώσεις δεν είναι ένα κατεστραμμένο βιβλίο

Υπάρχουν δύο εντελώς διαφορετικοί τρόποι να αντιμετωπίζει κανείς ένα βιβλίο. Ο πρώτος είναι να προσπαθεί να το διατηρήσει ακριβώς όπως το αγόρασε, χωρίς τσακισμένες σελίδες, υπογραμμίσεις ή σημάδια από μολύβι. Ο δεύτερος είναι να το χρησιμοποιεί ως επιφάνεια εργασίας. Να υπογραμμίζει μια φράση, να διαφωνεί με τον συγγραφέα στο περιθώριο, να σημειώνει έναν αριθμό σελίδας ή να γράφει μια ερώτηση που θα ήθελε να ξανασκεφτεί.

Κανένας από τους δύο τρόπους δεν είναι αυτονόητα σωστός. Ένα βιβλίο μπορεί να διαβαστεί προσεκτικά χωρίς να αποκτήσει ούτε μία σημείωση. Μπορεί επίσης να γεμίσει χρωματιστές υπογραμμίσεις χωρίς ο αναγνώστης να έχει κατανοήσει ιδιαίτερα το περιεχόμενό του. Ακριβώς εκεί βρίσκεται το ενδιαφέρον: στις σημειώσεις δεν έχει τόσο μεγάλη σημασία πόσα σημάδια αφήνουμε, αλλά τι προσπαθούμε να κάνουμε όταν τα γράφουμε.

Η υπογράμμιση δεν είναι από μόνη της μάθηση

Το 2013, μια ομάδα πέντε ερευνητών με επικεφαλής τον John Dunlosky δημοσίευσε στο Psychological Science in the Public Interest μια εκτενή αξιολόγηση δέκα συνηθισμένων τεχνικών μελέτης. Ανάμεσά τους βρίσκονταν η υπογράμμιση, η περίληψη, η επαναληπτική ανάγνωση, η αυτοεξέταση και η κατανομή της μελέτης σε διαφορετικές χρονικές στιγμές.

Το αποτέλεσμα δεν ήταν ιδιαίτερα κολακευτικό για την υπογράμμιση. Οι ερευνητές της απέδωσαν χαμηλή συνολική χρησιμότητα ως τεχνική μάθησης, επειδή τα οφέλη της εμφανίζονταν ασυνεπή και συχνά περιορισμένα. Αντίθετα, η ανάκληση πληροφοριών μέσω ερωτήσεων και η μελέτη σε διαφορετικές χρονικές περιόδους είχαν ισχυρότερη ερευνητική υποστήριξη.

Αυτό δεν σημαίνει ότι οι υπογραμμίσεις είναι άχρηστες. Μπορούν να βοηθούν στον εντοπισμό ενός σημαντικού αποσπάσματος ή να διευκολύνουν μια μεταγενέστερη αναζήτηση μέσα στο βιβλίο. Το πρόβλημα αρχίζει όταν η ενέργεια της υπογράμμισης συγχέεται με την κατανόηση. Το ότι ξεχωρίσαμε μια πρόταση δεν σημαίνει πως είμαστε σε θέση να εξηγήσουμε τι λέει ή γιατί έχει σημασία.

Η ίδια διάκριση ισχύει και για τις χειρόγραφες σημειώσεις. Μια λέξη στο περιθώριο μπορεί να είναι απλώς ένας πρόχειρος δείκτης. Μια ερώτηση, αντίθετα, μπορεί να υποχρεώσει τον αναγνώστη να ελέγξει αν έχει καταλάβει το επιχείρημα. Η αξία προκύπτει από τη νοητική εργασία, όχι από το ίχνος του μολυβιού.

Όταν ο αναγνώστης απαντά στο κείμενο

Ας υποθέσουμε ότι διαβάζουμε ένα βιβλίο ιστορίας. Στη μία σελίδα ο συγγραφέας αποδίδει ένα γεγονός σε οικονομικούς λόγους και λίγες σελίδες αργότερα δίνει μεγαλύτερη έμφαση στις πολιτικές αποφάσεις. Μια σημείωση που συνδέει τα δύο σημεία μάς αναγκάζει να αναγνωρίσουμε τη σχέση τους. Δεν αντιγράφουμε απλώς το κείμενο. Διατυπώνουμε μια δική μας παρατήρηση.

Η σημασία αυτής της διαδικασίας φαίνεται και στην έρευνα για τη λήψη σημειώσεων. Το 2014, οι Pam Mueller και Daniel Oppenheimer δημοσίευσαν μια μελέτη που βρήκε καλύτερη επίδοση σε ερωτήσεις εννοιολογικής κατανόησης μεταξύ φοιτητών που κρατούσαν χειρόγραφες σημειώσεις, σε σχέση με όσους χρησιμοποιούσαν φορητό υπολογιστή. Μια πιθανή εξήγηση ήταν ότι όσοι πληκτρολογούσαν είχαν μεγαλύτερη τάση να καταγράφουν αυτούσια όσα άκουγαν, αντί να τα επεξεργάζονται.

Χρειάζεται, όμως, να διαβάζουμε και τη συνέχεια της επιστημονικής συζήτησης. Το 2021, ερευνητές επιχείρησαν να επαναλάβουν το αρχικό πείραμα και εξέτασαν συνολικά οκτώ παρόμοιες μελέτες. Δεν βρήκαν επαρκή υποστήριξη για ένα γενικό πλεονέκτημα της χειρόγραφης καταγραφής στην άμεση μάθηση.

Οι μελέτες αυτές αφορούν σημειώσεις σε εκπαιδευτικές συνθήκες, όχι απευθείας αναγνώστες λογοτεχνίας. Είναι χρήσιμες επειδή μας προφυλάσσουν από το εύκολο συμπέρασμα ότι κάθε χειρόγραφη δραστηριότητα βελτιώνει υποχρεωτικά τη μνήμη. Το ουσιαστικό ερώτημα παραμένει αν μετατρέπουμε αυτό που διαβάζουμε σε κάτι που μπορούμε να εξηγήσουμε με δικά μας λόγια.

Το βιβλίο που ξανανοίγουμε

Οι σημειώσεις αποκτούν μια δεύτερη χρήση όταν επιστρέφουμε στο ίδιο βιβλίο. Μια υπογραμμισμένη παράγραφος μπορεί να μας οδηγήσει γρήγορα σε ένα επιχείρημα που αναζητούμε. Ένα σχόλιο στο περιθώριο μπορεί να μας θυμίσει γιατί διαφωνήσαμε με μια θέση. Μια αναφορά σε άλλη σελίδα δημιουργεί μια μικρή προσωπική διαδρομή μέσα στο κείμενο.

Εδώ βρίσκεται και μια πρακτική διαφορά από τις ψηφιακές σημειώσεις. Στο έντυπο βιβλίο το σχόλιο εμφανίζεται ακριβώς δίπλα στο σημείο που το προκάλεσε, χωρίς να χρειάζεται να ανοίξουμε ξεχωριστό αρχείο ή εφαρμογή. Οι ηλεκτρονικοί αναγνώστες βέβαια διαθέτουν επίσης δυνατότητες υπογράμμισης και σχολιασμού, με το επιπλέον πλεονέκτημα της αναζήτησης. Η επιλογή είναι περισσότερο ζήτημα χρήσης παρά κάποιας αυτονόητης ανωτερότητας του χαρτιού.

Άλλο θέμα είναι η μεταπώληση ή ο δανεισμός. Σε ένα σπάνιο βιβλίο, οι σημειώσεις ενός άγνωστου αναγνώστη μπορούν να μειώσουν την εμπορική αξία ή να δημιουργήσουν προβλήματα στη συντήρηση. Σε ένα συνηθισμένο προσωπικό αντίτυπο, όμως, μπορεί να λειτουργούν ως πρακτικό αρχείο ανάγνωσης. Η διάκριση έχει σημασία, γιατί δεν χρειάζεται να επιλέξουμε ανάμεσα στην απόλυτη προστασία κάθε βιβλίου και στην ανεξέλεγκτη σημείωση παντού. Ένα βιβλίο γεμάτο παρατηρήσεις δεν είναι αναγκαστικά καλύτερα διαβασμένο από ένα καθαρό αντίτυπο. Δεν είναι όμως ούτε υποχρεωτικά κατεστραμμένο. Αν οι σημειώσεις προέκυψαν από πραγματικές ερωτήσεις, συνδέσεις και διαφωνίες, τότε οι σελίδες καταγράφουν δύο πράγματα: όσα έγραψε ο συγγραφέας και τον τρόπο με τον οποίο ένας συγκεκριμένος άνθρωπος προσπάθησε να τα καταλάβει.