THE BULLET POINT "PREVIEW"
Ο Χέρμπερτ Σάιμον το είχε προβλέψει από το 1971: ο πλούτος πληροφοριών δημιουργεί φτώχεια προσοχής — και όσο σπανιότερη γίνεται η προσοχή, τόσο πιο πολύτιμη εμπορικά, με την ημέρα να κατακερματίζεται σε δεκάδες κομμάτια που σπάνια ενώνονται ξανά.
Στο πάρκο Lumphini της Μπανγκόκ 300 άνθρωποι συγκεντρώθηκαν για μία ώρα χωρίς κινητά, πρόγραμμα ή στόχο — μια πράξη που φαίνεται παράλογη μόνο επειδή ο ελεύθερος χρόνος έχασε το δικαίωμα να είναι πραγματικά ελεύθερος.
Οι αντιδράσεις πληθαίνουν (The Offline Club στο Άμστερνταμ, επιστροφή των απλών κινητών) και η πλήξη επανεκτιμάται ως ψυχική ανάπαυση: εκεί ακριβώς που δεν συμβαίνει τίποτα ενεργοποιείται η δημιουργική σκέψη.
Θυμόμαστε πολλοί και οι άλλοι ας μάθουν, πως κάποτε, μπορούσαμε να καθόμαστε σε ένα παγκάκι, να κοιτάζουμε τα δέντρα, ή τους περαστικούς χωρίς λόγο και εξήγηση.
Η απραξία, η ακινησία, η πλήξη, ρε παιδί μου, αποτελούσε μέρος της καθημερινότητας, η σιωπή δεν προκαλούσε αμηχανία και ο κενός χρόνος δεν έπρεπε να γεμίσει ενοχικά. Σήμερα κάθε λεπτό μοιάζει να διεκδικείται από μια ειδοποίηση, ένα ηλεκτρονικό μήνυμα, μια εφαρμογή, μια βιντεοκλήση ή ακόμη μία ατελείωτη κύλιση στην οθόνη. Η παραγωγικότητα άπλωσε τα όριά της πολύ πέρα από την εργασία και εγκαταστάθηκε σχεδόν σε κάθε στιγμή της ημέρας. Ακόμη και η ξεκούραση απέκτησε στόχους, μετρήσεις και εφαρμογές που υπόσχονται να την κάνουν πιο αποδοτική. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, περίπου 300 άνθρωποι συγκεντρώθηκαν πριν από λίγες ημέρες στο πάρκο Lumphini της Μπανγκόκ για να κάνουν κάτι που ακούγεται σχεδόν παράλογο. Να μην κάνουν απολύτως τίποτα. Το κάλεσμα διαδόθηκε μέσα από το Facebook και η υπόσχεση ήταν απλή. Μία ώρα χωρίς κινητό, χωρίς πρόγραμμα, χωρίς ομιλίες, χωρίς γνωριμίες, χωρίς δραστηριότητες και χωρίς την παραμικρή υποχρέωση να προκύψει κάποιο αποτέλεσμα. Η εικόνα έμοιαζε σχεδόν σουρεαλιστική για μια από τις πιο γρήγορες μεγαλουπόλεις της Ασίας. Άλλοι κάθονταν πάνω σε ψάθες, άλλοι παρατηρούσαν τη λίμνη, κάποιοι αποκοιμήθηκαν για λίγο και μερικοί αρκέστηκαν να κοιτούν τον ουρανό. Η σιωπή διακοπτόταν μόνο από τα πουλιά και τις μεγάλες σαύρες που περιφέρονται στο πάρκο. Για μία ώρα, κανείς δεν χρειαζόταν να αποδείξει ότι αξιοποιεί δημιουργικά τον χρόνο του. Η ιδέα είχε βεβαίως και χιούμορ. Οι διοργανωτές έλεγαν ότι για εξήντα λεπτά κανείς δεν θα ήταν χρήσιμος στο ΑΕΠ της χώρας. Πίσω όμως από το αστείο κρυβόταν μια σοβαρή διαπίστωση. Ο ελεύθερος χρόνος φαίνεται πως έχασε το δικαίωμα να είναι πραγματικά ελεύθερος.
Η προσοχή είναι χρήμα
Ο Αμερικανός νομπελίστας οικονομολόγος Χέρμπερτ Σάιμον είχε γράψει ήδη από το 1971 ότι «ένας πλούτος πληροφοριών δημιουργεί φτώχεια προσοχής». Περισσότερο από μισό αιώνα αργότερα, η φράση αυτή μοιάζει σχεδόν προφητική. Η πληροφορία πολλαπλασιάστηκε με εκρηκτικό ρυθμό, όμως η ανθρώπινη προσοχή παρέμεινε η ίδια. Και όσο σπανιότερη γίνεται, τόσο μεγαλύτερη οικονομική αξία αποκτά. Σήμερα σχεδόν κάθε ψηφιακή υπηρεσία ανταγωνίζεται για λίγα ακόμη δευτερόλεπτα συγκέντρωσης. Κάθε ειδοποίηση, κάθε βίντεο, κάθε ατελείωτη ροή περιεχομένου έχει σχεδιαστεί ώστε να κρατά τον χρήστη λίγο περισσότερο μπροστά στην οθόνη. Η προσοχή εξελίχθηκε σε ένα από τα πολυτιμότερα αγαθά της ψηφιακής οικονομίας και η διαρκής σύνδεση σε κατάσταση σχεδόν μόνιμη. Η Microsoft, στην ετήσια έκθεσή της για τις εργασιακές τάσεις, έχει διαπιστώσει ότι οι εργαζόμενοι δέχονται διακοπές από μηνύματα, ηλεκτρονικά ταχυδρομεία και ειδοποιήσεις κάθε λίγα λεπτά, γεγονός που δυσκολεύει τη βαθιά συγκέντρωση και αυξάνει την αίσθηση ψυχικής κόπωσης. Η ημέρα κατακερματίζεται σε δεκάδες μικρά κομμάτια προσοχής, τα οποία σπάνια ενώνονται ξανά.
Ένας offline, ονειρικός πια, κόσμος
Ίσως γι’ αυτό, σε πολλές χώρες αρχίζουν να εμφανίζονται μικρές πρωτοβουλίες που μέχρι πριν από λίγα χρόνια θα έμοιαζαν παράξενες. Στο Άμστερνταμ, το The Offline Club καλεί τους επισκέπτες να αφήσουν το κινητό στην είσοδο και να περάσουν μερικές ώρες διαβάζοντας, συζητώντας ή απλώς πίνοντας έναν καφέ χωρίς καμία οθόνη μπροστά τους. Το εγχείρημα παρουσιάζεται ως μια μορφή ψηφιακής αποτοξίνωσης για ανθρώπους που αισθάνονται ότι η ζωή τους καταλαμβάνεται όλο και περισσότερο από το ατελείωτο σκρολάρισμα. Παράλληλα, η επιστροφή των απλών κινητών τηλεφώνων χωρίς εφαρμογές και μέσα κοινωνικής δικτύωσης παύει να αποτελεί μια εκκεντρική επιλογή. Ειδικά ανάμεσα σε νεότερες ηλικίες, οι οποίες μεγάλωσαν αποκλειστικά με smartphones, η χρήση συσκευών περιορισμένων δυνατοτήτων αντιμετωπίζεται ως ένας τρόπος να ανακτηθεί λίγος έλεγχος πάνω στον χρόνο και την προσοχή. Ακόμη και η λέξη digital detox απέκτησε νέα σημασία. Δεν αφορά πλέον μόνο λίγες ημέρες διακοπών χωρίς σύνδεση στο διαδίκτυο. Περιγράφει την ανάγκη να δημιουργηθούν μικρές νησίδες καθημερινότητας όπου το μυαλό μπορεί να μείνει για λίγο χωρίς συνεχή ερεθίσματα.
Η πλήξη ως αξία και η πολυτέλεια του να μην συμβαίνει τίποτα απολύτως
Πληθαίνουν οι σοφοί και οι ψυχολόγοι, που υποστηρίζουν ότι μέσα στις στιγμές όπου δεν συμβαίνει σχεδόν τίποτα ενεργοποιείται η δημιουργική σκέψη, η αυτοπαρατήρηση και η επεξεργασία των εμπειριών. Ο διοργανωτής της συνάντησης στη Μπανγκόκ εξήγησε ότι στόχος του ήταν να θυμίσει στους ανθρώπους πώς είναι να βαριούνται. Μια τόσο απλή πρόταση ακούγεται σχεδόν ανατρεπτική σε μια καθημερινότητα όπου το κινητό λειτουργεί ως άμεση απάντηση σε κάθε μικρό κενό χρόνου. Η αναμονή στο αεροδρόμιο, στη στάση του λεωφορείου ή στην ουρά ενός καταστήματος είχε κάποτε τη δική της αργή διάρκεια. Σήμερα σχεδόν κάθε τέτοια στιγμή γεμίζει αυτόματα από μια οθόνη. Η πλήξη, που άλλοτε θεωρούνταν χάσιμο χρόνου, αρχίζει να αντιμετωπίζεται σαν μια σπάνια μορφή ψυχικής ανάπαυσης. Η πορεία της τεχνολογίας δεν πρόκειται να αντιστραφεί πια και άλλωστε τα πλεονεκτήματα της ψηφιακής ζωής είναι αδιαμφισβήτητα και η δυνατότητα επικοινωνίας, ενημέρωσης και εργασίας από οπουδήποτε μας έχουν κάνει εξαρτημένους και πολύ βολεμένους. Όμως μία ώρα χωρίς ειδοποιήσεις, του να μη μας βρίσκει κανείς, ένα απόγευμα χωρίς φωτογραφίες και πόζες και απλά ένας περίπατος που δεν θα καταλήξει σε ανάρτηση και καταμέτρηση like. Σαν τους 300 ανθρώπους που κάθισαν σιωπηλοί σε ένα πάρκο της Μπανγκόκ!
Για το δικαίωμα στις στιγμές που δεν χρειάζεται να κάνουμε τίποτα, απολύτως!
